Eski Pune'nin tapınakları: Maratha mirasının taşa kazınmış tarihi

Hindistan'ın Maharashtra eyaletindeki Pune, modern Hint kentlerinin teknoloji ve eğitim ile özdeşleştiği bir dönemde, eski mahallelerinde 17. yüzyıldan 19. yüzyıla uzanan bir mimari ve siyasi mirası taşımaya devam ediyor. Atlas Obscura'nın derlediği yeni dosya, kentin eski sokaklarında saklı tapınakların bu mirasın taşıdığı sembolik ağırlığı inceliyor.

Pune'nin tarihte sahneye çıkışı, Maratha hanedanlığının ikinci başkenti olarak 17. yüzyıl sonunda hız kazandı. Maratha Konfederasyonu'nun Peshwa olarak bilinen baş vezirleri kenti 1714'ten 1818'e kadar resmi yönetim merkezi olarak kullandı. Bu döneme ait şehir planlaması, 'peth' adı verilen mahalle birimleriyle örgütlenmiş halde günümüze ulaşıyor.

Kentteki tapınakların çoğunluğu Hindu geleneğinin ana akımlarına ait; ancak yapıların mimari dili Maratha döneminin kendine özgü 'Hemadpanthi' (kuru taş, harç kullanılmayan) ve 'Maratha-Peshwa' karışık üsluplarını taşıyor. Atlas Obscura'nın yazısı, Kasba Peth mahallesinde yer alan Kasba Ganpati Tapınağı'nın bu üslupların yan yana izlenebildiği başlıca örneklerden biri olduğunu belirtiyor.

Kasba Ganpati, 17. yüzyılda Maratha hanedanının kurucusu Shivaji'nin annesi Jijabai tarafından yaptırıldı ve hala Pune'nin 'gramadevta' (yerel koruyucu tanrı) olarak kabul ediliyor. Şehrin Ganesh Festivali kutlamalarının ilk gümüş arabası bu tapınaktan başlıyor. Tapınağın iç kısmında basit ama anlamlı bir 'sabhamandapa' (toplantı salonu) tasarımı yer alıyor.

Dosyanın değindiği bir başka önemli yapı, Trishund Ganpati Tapınağı. Yapı 1754'te tamamlandı ve içerisinde bulunan ince taş işçiliği, üç fil ve karmaşık tanrı betimlemeleriyle Maratha mimarisindeki tören tapınaklarının iddialı bir örneği olarak gösteriliyor. Atlas Obscura'nın aktardığına göre tapınağın yer altı katmanı, dönem geleneğine göre 'samadhi' (kurucu rahibin mezarı) için tasarlanmış.

Tapınakların kent içindeki yerleşimi, Peshwa döneminin sosyal organizasyonunu yansıtıyor. Her peth'in kendi koruyucu tanrı tapınağı, su kaynağı ve pazar alanı vardı; bu yapı, kentin ilk dönem semt planlamasını şekillendirdi. 19. yüzyılda İngiliz egemenliği ve kentsel büyüme bu yapıyı bozdu, ancak temel mimari iz hala görülebiliyor.

Mimari korumacılık tarafında, INTACH (Indian National Trust for Art and Cultural Heritage) Pune şubesi, eski peth'lerdeki tapınaklara yönelik bir restorasyon programı yürütüyor. Programın amaçları, geleneksel teknikleri kullanan ustaların eğitimi ve tapınak çevresindeki sokak dokusunun korunmasını içeriyor. INTACH'ın 2024 raporu, Pune merkez tapınaklarının çevresindeki tarihi sokak ölçeğinin yalnızca yüzde 47'sinin bozulmamış kaldığını gösterdi.

Pune tapınakları aynı zamanda 19. yüzyıl Maratha-İngiliz savaşlarının (Anglo-Maratha Wars) izlerini de taşıyor. Birinci Anglo-Maratha Savaşı 1775-1782 arasında, üçüncü ve son savaş 1817-1818 arasında yaşandı; üçüncü savaşın sonunda Peshwa rejiminin sona ermesi ve İngiliz Doğu Hindistan Şirketi'nin yönetimi devralması, kentin siyasi haritasını tümüyle değiştirdi.

Dijital tarafında, Pune Üniversitesi'nin Tarih Bölümü ve Şivajı Marathvada Tarih Araştırmaları Merkezi, mahalle tapınaklarının üç boyutlu sayısal modellerini oluşturma projesini başlattı. Bu modeller hem akademik araştırma hem de turizm için kaynak olarak kullanılacak. Proje 2026 sonbaharında ilk yayım dalgasını hedefliyor.

Atlas Obscura'nın dosyası, Pune'nin tapınaklarının yalnızca dinsel yapılar değil, Maratha dönemi siyasi, sosyal ve mimari hafızasının canlı kaynakları olduğunu vurguluyor. Modern Hindistan'ın hızlı kentleşme baskısı altında bu mirasın korunması, hem yerel idarenin hem de uluslararası kuruluşların gündeminde önemli bir başlık. Bu yazı tarih ve mimari kaynakları üzerine değerlendirmelere dayanır.