Şili'nin paketli gıda uyarı etiketleri işe yarıyor mu? Yeni veriler ve dünya için dersleri

Şili, gıda paketlerinin önüne basit ve görsel olarak çarpıcı uyarı işaretleri koyan ilk büyük ülke oldu. 2016'da yürürlüğe giren yasayla 'yüksek şeker', 'yüksek sodyum', 'yüksek doymuş yağ' ve 'yüksek kalori' içerikli ambalajlı ürünler, üzerinde stop tabelası izlenimi veren siyah sekizgen uyarılarla raflara çıkarılmaya başladı. Yasanın hedefi davranış değişikliği, fiyat değil; üretici fiyatına ya da reçetelere müdahale etmiyor, ama tüketicinin satın alma anında ne aldığını net görmesini istiyor.

STAT News'in aktardığı yeni veriler, sistemin yedinci yılında ilk geniş kapsamlı kanıtları sunuyor. Şili Sağlık Bakanlığı ve birden çok üniversitenin ortak çalışması, etiketleme öncesi ve sonrası dönemde 5.000'den fazla hanenin satın alım kayıtlarını izledi. Sonuçlar, en az bir uyarıya sahip ürünlerin satın alma payının ortalama yüzde 20 oranında düştüğünü ortaya koyuyor.

Etkinin en güçlü olduğu kategori, yüksek şekerli içecekler. Etiketleme yasası içeceklerde reformülasyonu da tetikledi: önemli sayıda üretici uyarı eşiğinin altına inmek için şeker miktarını azalttı veya tatlandırıcı ile değiştirdi. Sonuç olarak, etiketin doğrudan etkisinden bağımsız olarak, raflardaki ürün dağılımının kendisi değişti — yüksek şekerli içeceklerin pazar payı geriledi.

Etiketleme tek başına çalışmıyor. Şili'nin paketinin diğer parçaları, yüksek uyarı taşıyan ürünlerin okul kantinlerinde satışının yasaklanması, televizyonda çocuklara yönelik yayın saatlerinde reklamının kısıtlanması ve karton karakterler ve oyuncak hediye gibi pazarlama unsurlarının yasaklanmasıdır. Araştırmacılar, gözlemlenen davranış değişikliklerinin yalnızca etikete değil bütün pakete atfedilebileceğini vurguluyor.

Meksika 2020'de Şili modelini neredeyse aynen kabul etti; etiketleme öncesi ve sonrası dönemde benzer satın alım kaymaları gözlemlendi. Brezilya ve Arjantin daha sonra kendi varyantlarını uyguladı. Uruguay, Peru ve Kolombiya da kanun tasarısı seviyesinde benzer adımlar attı. Ek olarak Birleşik Krallık, Avustralya ve Hindistan, gönüllü ve zorunlu olmak üzere farklı tonlarda 'ön cephe etiketleme' tartışıyor.

Gıda endüstrisi muhalefeti şaşırtıcı değil. Şili'de yasanın geçişi sırasında büyük üretici dernekleri, görsel uyarıların gıda seçimini 'gereksiz korkutucu' kıldığını öne sürdü. Yasanın yürürlüğe girmesinden sonra bazı şirketler reformülasyon yolunu seçti; bazıları paket boyutunu küçülterek etiketten kaçınmaya çalıştı. Uzmanlar, ikinci stratejinin etkin olmadığını, çünkü etiketleme eşiğinin 100 gram ürün başına hesaplandığını söylüyor.

Türkiye'de paketli gıda etiketlemesi, halen Avrupa Birliği'nin trafik ışığı modeline yakın bir gönüllü çerçeve içinde. Sağlık Bakanlığı, son üç yılda yüksek şekerli içecekler için tüketim vergisi gibi mali araçları öne çıkardı, ancak ön cephe görsel uyarısı henüz zorunlu değil. Türk Gıda ve İçecek Sanayi Dernekleri Federasyonu, Şili tarzı bir model uygulanması halinde özellikle iç pazara satan KOBİ'lerin yeniden formülasyon maliyetini karşılayamayabileceğini söylüyor.

Klinisyenler ve halk sağlığı uzmanları için ana ders, etiketlemenin tek başına bir 'sihirli düğme' olmadığı. Şili verisi, satın alım davranışında kayda değer ama mutlak olarak ölçülü bir etki gösteriyor: çocukluk obezitesi oranında kısa vadeli net düşüş henüz net değil; uzun vadeli sağlık etkilerinin görülmesi için en az 10 yıllık takip gerekiyor. Eldeki kanıt güçlü olsa bile, pediatrik obezitenin nedensel zincirinde etiketleme yalnızca bir parça.

Dünya Sağlık Örgütü, 2024'te yayımladığı bir raporda, açık ve basit ön cephe etiketlemenin halk sağlığı en iyi uygulamalarından biri olduğunu söyledi. Aynı raporda WHO, etiketlemenin ya kafa karıştırıcı miktarlar (örneğin 'günlük tavsiye edilen yüzdesi') yerine ya da onlara ek olarak basit görsel bir 'evet/hayır' sinyali içermesi gerektiğini vurguluyor.

Vesper okuyucusu için pratik dersler şöyle özetlenebilir: ürünün ön yüzündeki büyük punto sağlık iddiaları (örneğin 'daha az şeker' veya 'tam tahıl') tek başına anlam ifade etmez; arka yüzdeki 100 gram başına şeker, tuz ve doymuş yağ değerleri çok daha güvenilir bir referanstır. Şili'nin başlattığı tartışma, küresel olarak paketli gıda piyasasının önümüzdeki on yılda nasıl etiketleneceğini tanımlayabilir. Bu yazı tıbbi tavsiye yerine geçmez.