UNAIDS uyardı: fon kesintileri ve yeni yasalar HIV salgını riskini geri getiriyor

Birleşmiş Milletler HIV/AIDS Birleşik Programı (UNAIDS), yeni bir raporda küresel HIV yanıtının kritik bir kavşağa geldiğini açıkladı. The Guardian'ın haberine göre kuruluş, son üç yılda donör finansmanındaki düşüş, savunmasız gruplara yönelik yeni yasalar ve test ve önleme zincirindeki aksamaların bir araya gelmesiyle yeni enfeksiyon dalgalarının teknik olarak mümkün hale geldiğini söylüyor.

Rakamlar yıllardır iyileşiyordu. UNAIDS'in tahminlerine göre 2010 ile 2024 arasında yıllık yeni HIV enfeksiyonu sayısı yaklaşık yüzde 40 düştü. Antiretroviral tedaviye erişim aynı dönemde dramatik biçimde genişledi: 39 milyondan fazla insanın bugün bu tedavileri kullandığı tahmin ediliyor. Bu ilerleme önemli ölçüde ABD'nin PEPFAR programı, Global Fund ve ulusal sağlık sistemleriyle birlikte mümkün olmuştu.

Rapora göre temel sorun, donör sermayesinde bu yıl başlayan keskin daralma. Geçen yılki Sahra-altı Afrika önleme programlarının önemli bir kısmı, kamuya açıklanan bütçe kararlarının ardından kapatıldı veya küçültüldü. Bazı ülkelerde test merkezleri haftada üç güne indi; bazı ülkelerde gönüllü sünnet, sondaj enjeksiyonları ve önleyici tedavi (PrEP) sağlama programları durduruldu.

İkinci ana bileşen yasal çerçeve. UNAIDS, savunmasız grupları doğrudan etkileyen yeni yasaların — eşcinsellik, seks işçiliği veya uyuşturucu kullanımı için ağırlaştırılmış cezalar — son üç yılda en az 18 ülkede sertleştirildiğini söylüyor. Kuruluşa göre bu yasalar, riskli grupları test ve tedaviden uzaklaştıran etkili bir caydırıcı işlevi görüyor.

UNAIDS başkan yardımcısı, raporu duyururken 'sadece para sorunu değil, eşitlik sorunu' dedi. Buna karşı bazı bağışçı hükümetler, bütçe kararlarının küresel sağlıkta önceliklerin yeniden düzenlenmesi olduğunu ve toplam yardımın azalmadığını savunuyor. Veriler her iki tarafın da haklı olabileceğini gösteriyor: bazı donörler azaldı, bazıları arttı, ama HIV özelinde özel hat finansmanı 2024'e göre yaklaşık üçte bir azaldı.

Doğu ve Güney Afrika hâlâ küresel salgının ağırlık merkezi. Bu bölgede UNAIDS ölçütlerine göre 'reel risk' kategorisinde — yani yeni vaka sayısı önümüzdeki üç yılda artabilir — sekiz ülke bulunuyor. Mozambik, Madagaskar ve Burundi raporda öne çıkıyor. Doğu Avrupa ve Orta Asya'da ise enjeksiyonla uyuşturucu kullanımına bağlı vaka kümeleri kademeli olarak artıyor.

Öte yandan haberlerin tamamı kötü değil. Son birkaç yılda HIV önleme alanında bilimsel olarak önemli iki ilerleme yaşandı. Uzun etkili enjeksiyonlu PrEP — yılda iki kez verilen kabotegravir ve lenacapavir — etkinlik ve maliyet karşılaştırmalarında günlük haplara üstün performans gösterdi. Lenacapavir için Gilead, 2024'te düşük gelirli ülkelere yıllık 40 dolardan jenerik üretim lisansı verdi.

Klinisyenler için bu yeni araçların etkili olabilmesi, en yüksek riskli kişilerin sağlık sistemine erişebilmesine bağlı. Bu da test ve danışma altyapısının dayanıklılığını gerektiriyor. Lyon Üniversite Hastanesi'nde HIV programı yürüten bir kıdemli enfeksiyon hastalıkları uzmanı, 'önleme ilacımız var ama erişim eşitsizliği büyürse araç boşa düşer' yorumunu yaptı.

Türkiye'de HIV vaka sayısı son on yılda istikrarlı biçimde arttı. Sağlık Bakanlığı verilerine göre 2014'te yaklaşık 2.000 yeni vaka raporlanırken 2024'te bu sayı 4.500'e yaklaştı. Sağlık otoriteleri, salgının görece kontrol altında olduğunu vurguluyor; ancak HIV danışma derneklerine göre damgalanma, anonim test merkezlerinin az sayıda olması ve genç popülasyon arasında düşük farkındalık önümüzdeki yıllarda ek dikkat gerektiriyor.

Vesper okuyucusu için pratik mesaj sade: HIV önlenebilir, test edilebilir ve etkili biçimde tedavi edilebilir bir hastalık. Yeni enfeksiyonların önemli kısmı, kişinin riskini bilmemesinden kaynaklanıyor. Anonim test ve danışma hizmetleri Türkiye'de büyük şehirlerde mevcut; risk algınız varsa yıllık test makul bir rutin. Bu yazı tıbbi tavsiye yerine geçmez.