Atlas Obscura'nın 'What the Light Knows' denemesi: yas, mekân ve açıklanamayan bir görüntü üzerine bir yazı
Atlas Obscura'nın bu hafta yayımladığı "What the Light Knows" başlıklı kişisel deneme, bir yazarın babasının ölümünden bir hafta sonra Smoky Mountains'taki bir manzara çıkıntısının üzerinde gördüğü açıklanamayan bir ışık huzmesini anlatıyor. Yazı, kayıp ve mekân, bilim ve inanç arasındaki o ince eşikte bir yas hikayesi olarak okunuyor.
Yazı, dramatik bir kavrayışla başlamıyor: yazarın annesi ile birlikte Tennessee'nin Smoky Mountains bölgesinde, geçen Nisan ayının orta haftalarında, bir öğleden sonra yürüyüşe çıktıkları bir sıradan günü kayıt altına alıyor. "Babamın ölümünden tam olarak bir hafta geçmişti," diyor yazar. "Kendimizle bir şey yapmak için yola çıkmıştık." Manzara terasında dururken, hava berrak ve yağmursuz iken, gökyüzünde renkli bir ışık huzmesi belirdi.
Bu öyle ki, fotoğrafta değil, ekrana yansımış bir gökkuşağı değil, doğrudan havada görülebilen, yeşil ve mavi tonların birlikte hareket ettiği bir spekulayotik fenomen olarak kayda geçiyor. Yazar şöyle anlatıyor: "Annem kameraya yöneldi ve fotoğraf çekti. O fotoğraf hâlâ bende. Bir taş duvarın yanında duruyor, kameraya doğru bakıyor — ve gözleri orada olmayan bir şeyi izliyor."
Atlas Obscura editör notunda, yazının "halüsinasyonun, optik fenomenin ya da metafiziğin bir karışımı" olarak tanımlanmasına dikkat çekiyor. Yazı, herhangi bir sonuca kesin olarak bağlanmıyor; aksine, bu deneyimin yazarı dünyaya nasıl bağladığını araştırıyor. Bu meditatif tarz, atlasobscura.com'un son yıllarda "yer" yazılarına eklediği duygusal-bilgisayarlı dengelemenin bir örneği.
Optik açıdan, yazarın tasvir ettiği fenomen — berrak havada, yağmur veya prizma olmadan görülen renkli bir ışık — gerçek dünyada birkaç olası açıklama bırakıyor. Atmosfer fizikçileri, bu tür gözlemlerin çoğunlukla yüksek irtifada askıda kalmış buz kristallerinin Güneş ışığını dağıtmasıyla oluşan halo veya "sundog" fenomenleri olduğunu söylüyor. Ancak yazar metinde bu açıklamalardan birini kabul ettiğini de yazmıyor; deneyim, açıklamaya direnen bir gözlem olarak kalıyor.
Yas literatüründe "kontak fenomeni" (sensed presence) tabir edilen bir alan vardır. Heart and Spirit, Bereavement Care ve diğer dergilerde yayımlanan araştırmalar, yas tutan kişilerin yüzde 30 ila 60'ının kayıp sevdiklerinin varlığını fiziksel ya da görsel bir biçimde hissettiğini gösteriyor. Cambridge psikiyatri profesörü David Brierley, 2023'te yayımladığı bir derlemede bu tür deneyimlerin patolojik değil, beyin yapımızın doğal bir uyarlanması olduğunu savunuyor. Yazı, bu literatürü doğrudan okuyucuya açmıyor, ancak okuyucunun arkadaşça konumlanan bir bilim arka planına yaslandığı sezilebilir.
Metnin asıl gücü, neredeyse şiirsel bir gözlem disipliniyle yazılmış olması. Yazar, manzara terasının, granit duvarın, ışık huzmesinin tarifini çok dikkatli yapıyor; sahnenin kararsız olduğunu, ancak gerçeğin tam olarak orada olduğunu vurguluyor. "O fotoğrafa bakınca," diye yazıyor, "annemi tekrar oraya götürebilirim." Bu cümle, denemeyi kişisel bir yas hikayesinden mekânın gücüne dair bir yazıya dönüştürüyor.
Atlas Obscura için bu, son iki yıldır geliştirdiği bir tarz. Eskiden ağırlıklı olarak "yer rehberi" formatına bağlı kalan platform, son dönemde uzun-form denemeler yayınlıyor; "What the Light Knows" da bu seri içinde yer alan dördüncü deneme olma özelliği taşıyor. Editör Sarah Laskow, geçen yıl Columbia Journalism Review için verdiği röportajda "yer hakkında yazmak, sadece coğrafya hakkında yazmak değildir — yer, kimliğin bir zarfıdır," demişti.
Denemeyi okumak, Smoky Mountains National Park'ı ziyaret etmek için bir motivasyon olabilir. Park, ABD'nin en çok ziyaret edilen ulusal parkı; her yıl 14 milyondan fazla ziyaretçi alıyor. Yazarın ziyaret ettiği manzara terası, yazıda doğrudan adlandırılmıyor; ancak metindeki ipuçlarından — bir taş duvarla çevrili, batıya bakan bir nokta — Newfound Gap'i çağrıştırdığı söylenebilir.
Yazı, Atlas Obscura'nın site içerisinde "Articles" bölümünde yer alıyor; bu bölüm, kullanıcının doğrudan yer aramaya değil, deneme okumaya geldiği bölge. Sitenin ölçümlerine göre uzun-form denemeler, ortalama "yer rehberi" sayfalarından üç kat daha uzun kalış süresi üretiyor. "What the Light Knows" da bu duygusal yatırımı talep eden bir yazı; kayıp ile yeryüzünün arasındaki bir geçiş bölgesinde durmak isteyen okuyucu için bir adak.