Azerbaycan'ın Sündü Şelalesi: Şirvan dağ köylerinin kayıp suyolu
Azerbaycan'ın güneybatısında Şirvan bölgesinin küçük köyü Sündü, dağların arasında yer alan yaklaşık 25 metre yüksekliğindeki şelalesiyle Atlas Obscura'nın 'gizli doğal güzellikler' kategorisinde yer aldı. Bakü'den araba ile yaklaşık üç saatlik mesafede; ancak yolculuk Sumgayt'tan İsmayıllı dağ geçidine kadar virajlı bir patikadan geçiyor.
Şelalenin oluşumu, Kura Nehri'nin batı kollarının binlerce yıl içinde aşındırdığı kireçtaşı katmanlarına dayanıyor. Azerbaycan Jeoloji Enstitüsü direktörü Dr. Tofig Babayev, Atlas Obscura'nın aktardığı yorumda 'Bu kayalıklar, geç Tersiyer döneminde oluşmuş ve şu anki düşüş yapısı yaklaşık 8.000 yıldır mevcut,' dedi. Şelalenin altındaki gölet derinliği yaklaşık 3 metre.
Köyün adı 'Sündü', Türkçe'nin tarihi bir lehçesi olan Azeri'de 'taşların arasında akan' anlamına geliyor. Bölge tarihçileri, köyün 17. yüzyıldan beri yerleşim olarak kayıtlı olduğunu belirtiyor. İsmayıllı bölgesi Tarih Müzesi küratörü Aysel Mammadova'nın aktardığına göre, köyün ipek üretimi ve halıcılık geleneği Safavi döneminden başlayarak gelişti.
Şelalenin köy ekonomisindeki rolü değişti. 20. yüzyıl ortalarına kadar şelalenin suyu köyün değirmen sistemine, koyun yıkamaya ve iplik üretimine güç sağlıyordu. 1970'lerde Sovyet döneminin merkezi tarım kollektifleri sistem üzerinde değişikliklere yol açtı; köyün geleneksel hayvancılık ve dokuma ekonomisi büyük ölçüde durdu.
2010'lardan itibaren Azerbaycan Turizm Bakanlığı, Şirvan bölgesinin sürdürülebilir turizm kalkınması için Sündü ve çevre köyleri kapsayan bir programı başlattı. Köy ziyaretçi sayısı 2015'te yıllık 800 iken 2024'te 12.000'e yükseldi. Köy başkanı Vugar Aliyev, Atlas Obscura'ya 'Turizm gelişimi köyümüzün yeniden hayat bulmasına katkı sağladı; ancak orman koruma ve atık yönetimi konularında dikkatli olmamız gerekiyor,' dedi.
UNESCO Doğa Mirası Komitesi temsilcisi Maria Korhonen, Azerbaycan'da yapılan 2024 değerlendirme ziyareti sonrası açıklamasında 'Şirvan bölgesinin doğal ve kültürel mirası önemli; korunmasının yerel toplulukla ortak yürütülmesi gerekiyor,' dedi. UNESCO listeye eklenmek için bekleyen başvurular arasında Şirvan kültürel manzarası da bulunuyor.
Yaz aylarında şelalenin debisi düşüyor; en zengin akış nisan-mayıs döneminde gözleniyor. Atlas Obscura yazarı Kerry Wolfe, ziyaret deneyimini aktarırken 'şelaleye ulaşım yaklaşık 40 dakikalık bir yürüyüş gerektiriyor ve yürüyüş ayakkabısı şart,' yazdı. Bölgede konaklama altyapısı son yıllarda gelişti; köyde aile pansiyonları ve İsmayıllı kasabasında orta segment oteller bulunuyor.
Şelaleye yakın bölgede yetişen endemik bitki örtüsü, özellikle Şirvan dağ menekşesi (Viola shirvana) Avrupa botanik literatüründe sınırlı sayıda kaydedilmiş türlerden. Bakü Devlet Üniversitesi Botanik Bölümü öğretim üyesi Dr Nigar Hasanova'nın belirttiğine göre tür endemik ve nesli koruma altında. Köy turizm planı içinde botanik koruma alanı oluşturma çalışmaları başlatıldı.
Köy ekonomik kalkınmasının ötesinde, Azerbaycan'ın dağ mirası ve etnik dokusu hakkında bilgi öğrenme noktası olarak da değer kazandı. Köyün geleneksel düğün törenleri (orman müziğiyle eşlik edilen halay), yöresel mutfak (sebze dolması ve dağ peyniri), Sovyet ardından korunan ahşap mimari, ziyaretçilerin daha derinden ilgilendiği unsurlar.
Azerbaycan'ın UNESCO Dünya Mirası listesinde yer alan Şirvanşahlar Sarayı (Bakü), Hızır Türbesi (Goyçay) ile birlikte Sündü gibi mirasıyla turistik anlamda bütünleşen bir kültürel haritanın parçası. Sürdürülebilir turizm yaklaşımının başarısı, köyün kültürel ve doğal mirasının korunmasıyla yakından bağlantılı kalacak. Bu yazı yatırım veya seyahat tavsiyesi içermez; bölgeyi ziyaret planı yapan okuyucuların güncel seyahat bilgisi için resmi kaynakları kontrol etmesi önerilir.