Yeraltındaki mantar ağları Güneş Sistemi'nin ötesine uzanacak kadar uzun

Bir santimetreden ince hifler, gözle görülmediği için akla bile gelmiyor; ama hesaplamalar bunların toplam uzunluğunun Güneş Sistemi'nin sınırlarını aşacak ölçüde olduğunu gösteriyor. Ars Technica'nın aktardığı yeni çalışma, mikoriza ağlarının küresel ölçekteki kapsamını sayılarla netleştiriyor.

Mikoriza, bitki kökleri ile mantarlar arasındaki simbiyotik bir ilişki. Mantarlar bitkiye fosfor, azot ve mikro elementleri sağlıyor; karşılığında bitki, fotosentez ürünü olan şekerleri mantara veriyor. Bu ortak yaşam, kara bitkilerinin yaklaşık 450 milyon yıllık tarihinin temel bir bileşeni.

Çalışmanın baş hesap sayısı: kara ekosistemlerdeki tüm mikoriza hiflerinin toplam uzunluğu yaklaşık 450 katrilyon kilometre dolayında. Bu, Voyager 1'in dünyadan uzaklığını defalarca aşan bir mesafe. Sayı, hifin çapı çok ince olduğu için "uzun ama dar" bir altyapı tanımlıyor.

Küresel karbon döngüsü için bu altyapı kritik. Mikoriza, atmosferden alınan karbonun yaklaşık üçte birine yakınını yer altında bağlıyor. Bu "karbon emici" işlevi, iklim modellemesinin ek bir parametresi hâline geldi. Topraktan salınan karbon ile emilen karbon arasındaki bilanço, mantar ağlarının sağlığı ile doğrudan ilişkili.

Toprak sağlığı, yalnızca tarım için değil, su tutma kapasitesi, erozyon kontrolü ve biyoçeşitlilik açısından önemli. FAO'nun 2024 toprak raporu, küresel toprak sağlığının yaklaşık üçte birinin orta veya ileri derecede dejenerasyonla karşı karşıya olduğunu belirtiyor. Mikoriza ağlarının bozulması, bu dejenerasyonun hem nedeni hem sonucu.

Çalışmanın yöntemi, dünyanın farklı biyomlarından mikoriza yoğunluğu ölçümlerini birleştirerek üst üste haritalandırma yapmaya dayanıyor. Tropik yağmur ormanları, ılıman ormanlar, savan ve tundra için ayrı yoğunluk eğrileri kullanıldı. Sonuçlar, biyomlar arasında büyük farklar göstermekle birlikte toplam uzunluğun küresel ölçeği ortaya koydu.

Koruma boyutu önemli. Tarımsal sürüm, aşırı gübre kullanımı ve fungisitler mikoriza ağlarını bozuyor. "Koruyucu tarım" (conservation agriculture) uygulamaları — minimum sürüm, örtü bitkileri, çeşitlendirilmiş rotasyon — bu ağların korunmasına yardımcı oluyor. EU Common Agricultural Policy'nin son güncellemesinde toprak biyolojik yapısı, ödeme kriterlerinden biri hâline geldi.

Göç ve yayılma da çalışmanın bir başka boyutu. Sporlar, hava akımları, yağmur damlaları ve yaban hayatı ile uzun mesafeli yayılabiliyor. Bu, ağlardaki genetik çeşitliliğin sürdürülmesi için kritik. Habitat parçalanması, sporların ulaşabileceği coğrafyaları daraltıyor.

İstanbul Üniversitesi Orman Fakültesi ve Tarım Bakanlığı'nın mikoriza üzerine ortak projesi, Türkiye'nin çeşitli orman ve tarım ekosistemlerinde mikoriza profilini haritalandırıyor. Bulgular, ülke biyolojik çeşitlilik politikası için referans verisi sağlıyor. Anadolu'nun farklı iklim kuşakları, mikoriza çeşitlilik araştırması için zengin bir saha sunuyor.

Çalışmanın temel mesajı: gözle görünmediği için biyosferin asıl çalışan kısmı çoğu zaman ihmal ediliyor. Ars Technica'nın özeti, toprak altı altyapısının sürdürülebilirlik tartışmalarında daha görünür olması gerektiğini ortaya koyuyor. Önümüzdeki yıllarda iklim ve tarım politikalarının, bu yer altı ağlarını da hesaba katması bekleniyor. Bu yazı yatırım veya tarımsal tavsiye değildir.