Yaygın pestisitin gizli beyin hasarına yol açtığı yeni araştırmada uyarıldı
ABD'deki Pennsylvania State Üniversitesi'nden bir araştırma ekibi, Nature Communications dergisinde yayımladığı yeni çalışmada, dünyada hâlâ yaygın olarak kullanılan klorpirifos pestisidinin düşük dozda kronik maruziyetinin sinir sistemi hücrelerinde yapısal hasara yol açtığını gösterdi. Çalışma, fare modellerinde 18 hafta süresince düşük doz pestisid maruziyetinin nasıl bir etkisi olduğunu inceledi.
Klorpirifos, organofosfat sınıfında bir tarımsal pestisid; mısır, soya fasulyesi, narenciye, üzüm bağları ve karayolu kenarındaki yeşillik kontrolünde uzun süredir kullanılıyor. ABD Çevre Koruma Ajansı (EPA) 2021'de gıda mahsullerinde kullanımını yasakladı, ancak yasak büyükten küçüğe çiftçi lobi çevrelerinin baskısıyla 2022'de geri çekildi; o günden bu yana yargı süreci ve eyalet düzeyinde kısıtlamalar devam ediyor.
Çalışmanın baş yazarı Dr Hannah Wilson, açıklamada 'Geleneksel toksikoloji çalışmaları yüksek doz akut etkileri ölçer; biz uzun-vadeli, düşük doz, sürekli maruziyetin etkilerini takip ettik. Bulgularımız çocuklar üzerinde uzun süredir tartışılan etkilerin moleküler bir temelini ortaya koyuyor' dedi. Çalışma, klorpirifosun düşük dozlarda bile mitokondri fonksiyonunu bozduğunu ve nöronlarda otofaji süreçlerini engellediğini gösterdi.
Fare modellerinde gözlemlenen değişiklikler ürkütücüydü. 18 hafta süresince günlük 0.5 mg/kg dozda klorpirifose maruz bırakılan farelerde, hipokampus bölgesinde hücre kaybı, akson kaplaması olan miyelin tabakasında incelme ve sinaptik iletim kapasitesinde azalma gözlemlendi. Davranış testleri, maruziyet gören farelerin labirent çözme performansının kontrol grubuna göre yüzde 34 daha kötü olduğunu gösterdi.
Klorpirifos ve insan sağlığı ilişkisi 2000'lerden bu yana epidemiyolojik çalışmalarda incelenmişti. Columbia Üniversitesi Çocuk Çevresel Sağlık Merkezi'nin 2012 yılında yayımladığı çalışma, anne karnında klorpirifos maruziyeti yüksek olan çocuklarda hafıza ve dikkat puanlarının daha düşük olduğunu göstermişti. Penn State çalışması, bu epidemiyolojik gözlemlere mekanik açıklama getirir.
'Bu çalışmanın özellikle dikkat çekici tarafı, mevcut güvenlik sınırlarının çok altında dozlarda etki göstermesi,' diye yorumladı çalışmaya dahil olmayan Stanford Üniversitesi Nörolojik Bilimler Profesörü Dr Maria Rodriguez. 'EPA'nın bu pestisitin yeniden değerlendirme sürecinde bu yeni mekanik veriyi göz önüne alması gerekecek.'
Klorpirifos kullanımı uluslararası düzeyde önemli ölçüde farklılaşıyor. Avrupa Birliği 2020'de yenileme onayını vermedi ve pestisidin AB'ye girişi yasak. Çin, Brezilya ve Hindistan'da kullanım yaygın; ABD'de 2021'in gıda mahsulleri yasağı sonrası eyaletler farklı yol izledi — Kaliforniya tarım kullanımını da yasakladı, ama 25 eyalette hâlâ kullanılıyor. Türkiye'de pestisidin 2022'de listelendiği ruhsatlı maddeler listesi yıllık bazda revize ediliyor.
Çalışma yazarları, EPA'nın 2026 sonbaharında planlanan klorpirifos yeniden değerlendirme sürecinde bu mekanik verilerin önemli olabileceğini söyledi. Ayrıca, gıda zincirinde Doğu Avrupa ve Latin Amerika'dan ABD'ye gelen mahsullerde kalıntı testlerinin sıkılaştırılması çağrısı yapıldı.
Araştırma, klorpirifos dışındaki organofosfat pestisitler için de yeni soru işaretleri doğurdu. Aynı sınıftan kullanılan diğer pestisitler (malation, dimetoat) için benzer toksikoloji çalışmalarının başlatılması gerektiğini, Penn State'ten Dr Wilson belirtti. 'Birçok pestisit aynı asetilkolinesteraz inhibisyon mekanizmasını kullanıyor; birinde gördüğümüz etkilerin diğerlerinde de olup olmadığını sistematik olarak incelemeliyiz.'
Uyarı: Bu makale bilgilendirme amaçlıdır. Pestisitlere mesleki maruziyetiniz varsa veya tarım alanlarına yakın yaşıyorsanız, kişisel koruyucu ekipman kullanımı, ev temizlik protokolleri ve çocukların maruziyetini sınırlama konusunda iş güvenliği uzmanı veya çevre sağlığı bölümünüze danışmanız önerilir.