Okuma listeniz zihniniz hakkında ne anlatıyor? İşte psikologların yanıtı

Her yaz, havaalanlarında, plajlarda ve tatil evlerinin çökmüş raflarında aynı küçük ritüel tekrarlanır: biri elini uzatır ve bir kitap alır. Daha az belirgin olan şey, bu seçimin kişi hakkında ne kadar çok şey söylediğidir. Okuma davranışını inceleyen psikologlara göre örüntü şaşırtıcı derecede tutarlı: Stres altındaki insanlar tanıdık, rahatlatıcı kitaplara yöneliyor; bir geçiş döneminde olanlar dönüşüm hikayelerine sarılıyor; kontrol arayışındakiler ise son sayfada her ucun bağlandığı, sıkı kurgulu polisiyelere yöneliyor.

Bu alanın bir adı var: biblioterapi. Kulağa bir 'wellness' modası gibi gelse de kökleri kişisel gelişim raflarından çok daha eskiye dayanıyor. 20. yüzyılın başlarındaki kütüphaneciler, hastanedeki hastalara moral vermek ve dikkatlerini dağıtmak amacıyla romanlar öneriyordu bile. Değişen şey kanıt tabanı: giderek büyüyen bir araştırma birikimi, belirli okuma alışkanlıklarını ölçülebilir ruh hali değişimlerine bağlıyor ve bazı sağlık sistemleri artık geleneksel yönlendirmelerin yanına 'okuma reçetelerini' de eklemeye başladı.

En net bulgulardan biri yeniden okumayla ilgili. Zaten iyi bildikleri bir kitaba -genellikle çocukluk ya da gençlik döneminde okudukları bir şeye- geri dönen yetişkinler, bunu genellikle yüksek kaygı ya da büyük yaşam değişikliği anlarında yapıyor. Araştırmacılar bunu öngörülebilirlik arayışı olarak tanımlıyor: kurguda sürpriz olmadığından beyin bir sonraki gelişmeye karşı tetikte kalmak yerine cümlelerin içinde rahatlayabiliyor. Bu, edebiyatın rahatlatıcı yemek karşılığı gibi bir şey ve gerçek bir kaçıştan farklı olarak, aynı okuma seansı içinde bildirilen stres düzeyinin düşmesiyle ilişkilendiriliyor.

Tür tercihi de kendi başına bir sinyal taşıyor. Sıkı kurgulanmış dedektif romanlarına ve bulmaca gibi işleyen gerilim kitaplarına duyulan eğilim, anket verilerinde, kendi hayatlarının çözümsüz kaldığını hisseden insanlarla ilişkilendirilmiş -dağınık bir boşanma, tıkanmış bir kariyer kararı, çözülmemiş bir aile meselesi. Araştırmacılara göre buradaki cazibe gerçeklikten kaçıştan çok bir çözüm provası: kurgusal bir sorunun bölüm bölüm, yöntemli biçimde çözülmesini izlemek.

Yelpazenin diğer ucunda ise geniş, çok kuşaklı destanlara ya da tanıdık olmayan dünyalarda geçen bilim kurgu eserlerine ilgi duyan okurlar var. Bu örüntü, kendini aktif bir yeniden yapılanma döneminde tanımlayan insanlarda -yeni bir iş, taşınma, biten ya da başlayan bir ilişki- daha sık ortaya çıkıyor. Kurama göre tanıdık olmayan kurgusal dünyalar, okura gerçek hayattaki bilinmeyen kuralları kendi yaşamında uygulamadan önce alıştırma yapabileceği düşük riskli bir alan sunuyor.

Bütün bunlar bir plaj kitabının bir teşhis anlamına geldiği anlamına gelmiyor. Araştırmacılar, okuma tercihinin havaalanı dükkanındaki indirimden bir arkadaşın önerisine, internette gündemde olana kadar onlarca sıradan etkenle de şekillendiğini vurguluyor. Bu ilişkiler, yüzlerce ya da binlerce okurun katıldığı anketlerde nüfus düzeyinde geçerli oluyor; tek bir kişinin bir sonraki tatil kitabı hakkında güvenilir bir tahminde bulunmuyor.

Yine de pratik uygulamalar genişliyor. Bir avuç İngiltere kütüphane hizmeti ve NHS sağlık kurumu artık resmi 'biblioterapi' programları yürütüyor; eğitimli bir okuma uzmanı, kaygı, depresyon ya da yas yaşayan biriyle birlikte, kişinin nereye varmak isteyebileceğine değil şu an nerede olduğuna uygun bir okuma listesi oluşturuyor. Uygulayıcılara göre fazla iddialı okuma listeleri genellikle yarım bırakılıyor -bu da seçimin okurun gerçek durumuna uymadığının bir işareti.

Format, araştırmacıların bir zamanlar sandığından daha az önemli. Sesli kitaplar çoğu dinleyici için basılı kitaba benzer duygusal faydalar sağlıyor gibi görünüyor ve ekranların hikayeye kapılmayı zayıflattığına dair yaygın varsayıma rağmen telefonda ya da e-okuyucuda okumanın etkiyi azalttığına dair güçlü bir kanıt yok. Faydayı en güvenilir biçimde öngören şey, hangi fiziksel formatın hikayeyi taşıdığı değil, okurun kendini kaptırmış hissedip hissetmediği -psikolojide 'anlatısal taşınma' olarak adlandırılan durum.

Rafındaki kitapların kendisi hakkında ne söylediğini merak edenler için araştırmacılar basit bir alıştırma öneriyor: iş ya da kitap kulübü tarafından değil, gönüllü olarak alınan son üç kitaba bakın ve her birinin o dönemde hangi sorunu çözmeye çalıştığını sorun. Kaotik bir ayda arka arkaya okunan düzenli polisiyeler ya da büyük bir yaşam değişikliğinden hemen önce ansızın beliren geniş fantastik kurgu iştahı, tek başına hiçbir şeyin kanıtı değil -ama birçok araştırmacıya göre şaşırtıcı derecede dürüst bir günlük.

Biblioterapi araştırmacılarının sürekli döndüğü daha genel ders, tahminden çok izinle ilgili: sırf rahatlamak için okumak, yeni ve övgü toplayan bir kitabı zorlamak yerine eski bir favoriyi yeniden okumak, edebi hırs açısından bir başarısızlık değil. Belki de o anın tam olarak ihtiyaç duyduğu şey budur.