Gorizia'da bir tünel-galeri: Bombi geçidi ile dijital sanatın buluşması

İtalya'nın kuzeydoğu sınır kenti Gorizia'da, kalenin altında uzanan Galleria Bombi adlı tünel-galeri, kentin uzun ve katmanlı tarihinin sessiz bir taşıyıcısı durumunda. Atlas Obscura'nın yeni eklediği yerlerden biri olan bu pedestrian tünel, 19. yüzyıl ortasında kavramsallaştırıldı, 1943'te kazılmaya başlandı ve 1950'de hizmete açıldı; bugün ise dijital sanat sergilerine ev sahipliği yapan bir kültür mekanı. Atlas'ın kaydı, tünelin görünüşte mütevazı geçmişinin ardındaki kentsel tarih çerçevesini ortaya koyuyor.

Gorizia, tarihsel olarak Avusturya-Macaristan İmparatorluğu sınırlarında yer alan bir kentti. Şehrin 19. yüzyıl sonlarındaki gelişimi, İtalyan birleşmesi (Risorgimento) ve sınır siyaseti tarafından şekillendirildi. Galleria Bombi'nin temel amacı, kalenin batı tarafındaki şehir merkezi ile doğu tarafındaki hayvan pazarı (artık var olmayan ve şu anda Slovenya tarafındaki Rafut mahallesinde) arasında pedestrian bir bağlantı sağlamaktı. Bu tip yeraltı bağlantıları, dönemin Avrupa şehirlerinde sınırlı altyapı kaynaklarıyla kentsel sirkülasyonu çözmenin yaygın bir yöntemiydi.

Tünel adını yerel politikacı Giorgio Bombi'den aldı. Atlas Obscura'nın bilgisine göre, Bombi tüneli projesinin kavramsallaştırılmasında ve finansmanının sağlanmasında önemli bir rol oynamıştı. Tünelin 1950'lerin başında resmi açılışı, yıllarca süren beklemenin ardından kentin altyapı belleğine bir umut işareti olarak işlendi. O dönem Gorizia, İkinci Dünya Savaşı'nın ardından yeniden inşa sürecindeydi.

İlginç bir tarihsel detay, tünelin inşaatının 1943'te başlamış olmasıdır. Bu tarih, İkinci Dünya Savaşı'nın ortasıdır ve Gorizia'nın stratejik konumu, kentin sürekli savaş tehlikesi altında olmasına yol açmıştı. Atlas'ın kaydına göre, kazma çalışmaları başladıktan kısa süre sonra savaş tünelin amaç-yapımını kesintiye uğrattı; bunun nedeni, yerel halkın tüneli kentsel ulaşım için değil, hava saldırılarına karşı sığınak olarak kullanmasıydı.

Kentsel altyapı tarihi açısından Galleria Bombi'nin bu çift kullanımı önemli. Avrupa'nın pek çok orta ölçekli şehrinde inşa edilen tüneller, savaş yılları boyunca sivil koruma altyapısının bir parçası haline geldi. Gorizia gibi sınır kentlerinde bu rol özellikle önemliydi: kentin etrafındaki hava saldırı tehdidi, başlangıçta tamamen kentsel sirkülasyon için tasarlanan altyapının dramatik bir biçimde dönüşmesine neden oldu.

Tünelin tamamlanması, savaş sonrasında 1950'de gerçekleştirildi. Açılış sırasında kentin belediye başkanı, bunu 'savaşın yerine birleştirme' bir simgesi olarak adlandırdı. O günden bu yana tünel, Gorizia kent dokusunda iki uçtaki mahalleler arasında bir geçiş yolu olarak hizmet etti, ancak ana caddelerin yeniden inşası ve kentsel modernizasyonun ilerlemesiyle birlikte günlük kullanımı azaldı.

2010'larda kent yönetimi, tünelin kültürel mekan olarak yeniden değerlendirilmesi için bir program başlattı. Atlas Obscura'nın aktarımına göre, bu programın bir parçası olarak Bombi'ye projeksiyon ekipmanları ve sergileme alanları eklendi. Galleria Bombi bugün dijital sanat sergilerine ve interaktif kurgusal anlatımlara ev sahipliği yapan bir mekan haline geldi. Yıllık ziyaretçi sayısı yaklaşık 25.000'e ulaşıyor ve Gorizia'nın kültürel turizm akışına katılım sağlıyor.

Mevcut sergiler arasında, geçmiş ile günümüz arasında temas kuran çalışmalar bulunuyor. Bir sergide, tünelin 1943'ten 1950'ye kadar olan dönemde aldığı çeşitli kullanım biçimleri (inşaat alanı, hava sığınağı, kentsel geçiş) tarihsel olarak yansıtılıyor. Bir diğer sergide ise Gorizia'nın iki yakası — İtalya tarafı ve Slovenya tarafı — arasındaki sınır deneyimini görsel anlatımlar yoluyla işliyor. Slovenya'nın 2007'de Schengen Alanı'na katılmasıyla sınır kontrolleri kaldırılmıştı.

Gorizia ve karşı tarafındaki Slovenya kenti Nova Gorica, 2025 yılında AB Kültür Başkenti olarak seçildiler; bu seçim her iki şehrin de paylaşılan tarihini kucaklayan ortak bir tematik program çerçevesinde yapıldı. Galleria Bombi, bu program kapsamında özel bir konum: tüneli oluşturanlardan biri olan Bombi'nin politik kariyeri Avusturya-Macaristan döneminde başlamıştı ve tünelin kazı sürecinde yer alan işçilerin bir kısmı bugünkü Slovenya topraklarında yaşıyordu.

Atlas Obscura'nın son değerlendirmesinde, Galleria Bombi'nin Gorizia'nın 'belki en uzun kademeli tarihli kentsel altyapısının' bir örneği olduğunu yazıyor. 19. yüzyıl planlaması, Dünya Savaşı dönemi sığınma kullanımı, savaş sonrası yeniden inşa, modern kültürel yeniden kullanım — bu dört aşamayı tek bir 350 metrelik tünelde bir araya getirmek, Avrupa kent tarihinin nasıl gizli yerlerinde okunduğunu gösteren bir örnek. Tünel, kent merkezinin Trgovska ulica girişinden başlayarak doğuya doğru uzanır ve giriş ücretsizdir; dijital sanat sergileri programı belediyenin kültür web sitesinden takip edilebilir.