Avrupa kültürünü dönüştüren unutulmuş Endülüs Müslümanları: bilimden mimariye geniş bir miras
HistoryExtra'nın yayımladığı kapsamlı bir makale, 711'de Emevi komutanı Tarik bin Ziyad'ın İber Yarımadası'na geçişiyle başlayıp 1492'de Granada'nın düşüşüne kadar süren Endülüs (al-Andalus) döneminin Avrupa medeniyetine bıraktığı kültürel mirasın bilimsel yeniden değerlendirmesini sunuyor. Yaklaşık sekiz yüzyıl süren bu dönem, Latin Avrupa'sıyla Akdeniz'in İslam dünyası arasındaki temel köprülerinden biriydi.
Cambridge Üniversitesi Ortaçağ Tarihi Profesörü Hugh Kennedy, makalede yaptığı yorumda 'Endülüs, ortaçağ Avrupa'sının entelektüel canlanmasında çok az anlaşılan bir rol oynar; onu sadece İslam tarihi olarak ele almak yerine, Avrupa'nın akademik tarihinin bir parçası olarak yeniden değerlendirilmesi gerekir,' dedi. Kennedy'nin tarihsel görüşü, son yıllarda Oxford ve Cambridge'in Ortaçağ Çalışmaları enstitülerindeki yeni araştırma yönelimini yansıtıyor.
Tıp alanında, 10. yüzyılda Kurtuba'da çalışmış Ebu'l-Kasım el-Zehravi (Albucasis), HistoryExtra'nın aktardığı şekilde 'modern cerrahinin babası' olarak değerlendiriliyor. Onun otuz ciltlik 'Et-Tasrif' adlı ansiklopedisi, Avrupa tıp eğitiminde 16. yüzyıla kadar standart referans olarak kullanıldı. Aletler, ameliyat teknikleri ve farmakoloji üzerine yazıları, Bologna ve Padua tıp okullarına aktarıldı.
Astronomi cephesinde, 11. yüzyılda Tuleytula'da (Toledo) çalışmış İbn-i Sayid (Said al-Andalusi) ve onun öğrencisi Ezahral, Ptolemaios sisteminin gözlemler ışığında düzeltilmesine çığır açıcı katkılarda bulundu. Bu çalışmalar, Latince'ye çevrilerek Avrupa'daki Galileo öncesi astronomik geleneği derinden etkiledi. Granada Üniversitesi'nden Prof. Maribel Fierro, 'Ortaçağ Avrupa'sının matematiksel astronomi öğrenmesi büyük ölçüde Endülüs metinlerinin Latince çevirilerinden geldi,' dedi.
Tarım devrimi, belki de Endülüs'ün en pratik etkisini oluşturdu. Yarımada'ya Müslüman çiftçilerin getirdiği toplam 50'ye yakın tarım ürünü — pirinç, narenciye, badem, pamuk, şeker kamışı, ıspanak, patlıcan, enginar, karpuz — Avrupa diyetini ve tarım ekonomisini geniş ölçüde değiştirdi. Endülüs çiftçilerinin geliştirdiği sulama mühendisliği (acequia sistemi) bugün Valencia bölgesinde hala kullanılıyor.
Mimari alanında, Kurtuba Büyük Camisi (785'te başlanan inşaat), Granada'daki El-Hamra Sarayı (Alhambra, 1238'den itibaren genişletildi) ve Sevilla'daki Giralda kulesi (1184), Avrupa'da gözlenen en gelişmiş İslam mimari örnekleri arasında. Bu yapılar, kemerler, mukarnas dekorasyon, geometrik soyutlama ve avlu-bahçe tasarımı açısından sonradan Avrupa Rönesans mimarisini etkiledi. UNESCO Dünya Mirası listesinde 4 ayrı Endülüs mirası bulunuyor.
Felsefe alanında İbn-i Rüşd'ün (Averroes, 1126-1198) Aristoteles üzerine yazdığı yorumlar, 13. yüzyıl Paris Üniversitesi'nde 'Averroist' geleneğini başlattı ve Aquinas'tan Spinoza'ya Avrupa felsefe tarihini etkiledi. HistoryExtra'nın makalede aktardığı şekilde 'Avrupa Rönesansı'nın felsefe altyapısı, Aristoteles'in İbn-i Rüşd üzerinden Avrupa'ya akmasından ayrı düşünülemez.'
Müzik alanında, Endülüs'ün üd, kanun ve lavta gibi enstrümanları, Avrupa müzik geleneğinin temellerinden bir kısmını oluşturdu. Ziryab adlı 9. yüzyıl şarkıcı-bestecisinin Kurtuba'da kurduğu müzik okulu, ortaçağ Avrupa müziğinin enstrüman çeşitliliğine doğrudan katkıda bulundu. Granada'nın El-Hamra Sarayı'nda yapılan akustik çalışmalar, Endülüs müzik geleneğinin teknik karmaşıklığını gösteren önemli bir kaynak.
Kültürlerarası etkileşim cephesinde, Toledo Tercüme Okulu (12.-13. yüzyıl), Yunan, Arap ve İbranice metinlerin Latince'ye çevrildiği büyük bir entelektüel merkez işlevi gördü. Müslüman, Hıristiyan ve Yahudi alimlerin birlikte çalıştığı bu okul, Avrupa'nın ortaçağ entelektüel hareketinin temel kaynaklarından biri. Tel Aviv Üniversitesi tarihçisi Prof. Ron Barkai, 'Toledo'daki üç dinli işbirlik, ortaçağ Avrupa'sında alışılmadık bir entelektüel cömertlik örneğidir,' dedi.
Günümüzde Endülüs mirasının akademik ele alınması farklı yönlere genişliyor. Yale Üniversitesi'nden Prof. Maria Rosa Menocal'ın 'The Ornament of the World' (2002) kitabı, Endülüs'ün entelektüel canlılığını geniş bir Amerikan akademik kitlesiyle tanıştırdı. Türkiye'de İstanbul Üniversitesi Ortaçağ İslam Tarihi Bölüm Başkanı Prof. Mustafa Kaçar, Endülüs çalışmalarının Türk akademisinde de canlanmaya başladığını belirtti. Endülüs mirasının yeniden değerlendirilmesi, akademik çalışmalarda hız kazanmaya devam ediyor; bu yazı tarih ve kültür araştırmalarına genel bir giriş sunar ve siyasi yorum içermez.