Viktorya İngilteresi'nden müzelere giden Asante hazineleri: iade tartışması nasıl şekilleniyor?

Londra'nın iki büyük müzesinin galerilerinde, Viktorya İngiltere'sinin Afrika'daki askeri operasyonlarına ait izler durur: 1874 Asante Savaşı sırasında bugünkü Gana'nın orta kesimlerinden alınan altın işlemeleri, kraliyet tahtı parçaları ve sembolik hayvan motifli eserler. HistoryExtra'nın geniş özel dosyası, bu eserlerin nasıl müzelere girdiğini ve günümüzdeki iade tartışmasının çağdaş koleksiyon etiğini nasıl yeniden tanımladığını inceliyor.

Asante (Aşanti) İmparatorluğu, 17. yüzyıldan itibaren Batı Afrika'nın altın bakımından zengin orta bölgelerinde yapısal güç kazandı. İmparatorluğun başkenti Kumasi, gelişmiş bir savaş ekonomisi ve metalurji kültürü içeriyordu. Asante altın işleri (sika), kralın (Asantehene) gücünün sembolüydü ve bir tür kutsal nesne işlevi görüyordu.

İngiliz Sömürge Ofisi, 19. yüzyıl boyunca Asante'nin altın madenlerini güvence altına almayı ve sahil ticaret yollarını kontrol etmeyi hedefledi. Gambia'dan Atlantik kıyısına uzanan İngiliz Coast Castle ağı, Asantehene'nin egemenlik haklarıyla çatışınca, 1874 Üçüncü Anglo-Asante Savaşı patladı. Sir Garnet Wolseley komutasındaki bir kuvvet, Kumasi'yi ele geçirdi ve kraliyet sarayını aralarında 1.000 kg'dan fazla altın eseri bulundurarak yağmaladı.

Yağmalanan eserler London'daki Tower'a getirildi ve 1875'te V&A ve British Museum'a paylaştırıldı. Cambridge Üniversitesi'nden Afrika çalışmaları profesörü Dr. Sarah Worden, HistoryExtra'ya 'Asante eserleri belki de İngiliz koleksiyonlarındaki en simetrik şekilde belgelenmiş yağma olayıdır; her parçanın hangi savaşta, hangi tarihte alındığı resmi kayıtlarda var' dedi.

İade tartışması yıllar boyunca yavaş yavaş büyüdü. 1957'de bağımsızlık sonrası ilk talep, Gana Cumhurbaşkanı Kwame Nkrumah tarafından İngiliz Başbakanı Harold Macmillan'a yazılan resmî mektupta dile getirildi; ancak British Museum Yasası (1963), müze yöneticilerine eserleri sürekli olarak elden çıkarma yetkisini sınırlandırıyordu. Macmillan, mektubun yanıtında 'koleksiyon politikası yasal düzenlemelerle bağlıdır' dedi.

2024 Şubat anlaşması, hukuki bir dönüm noktası oldu. Asantehene Otumfuo Osei Tutu II ve British Museum Mütevelli Heyeti Başkanı George Osborne arasındaki üç yıllık geri ödeme anlaşması, 32 eseri uzun vadeli kredi temelinde Kumasi'ye taşıdı. Bu, British Museum'un müze tarihinde aslî bir koleksiyondan eser döndürdüğü ilk büyük örnek değildi (1995'te bir Eskimo eseri Smithsonian'a iade edildi); ancak ölçek ve sembolik önem açısından eşi benzeri yoktu.

Kritik bir nüans: 32 eserin tamamı Kumasi'deki Manhyia Sarayı Müzesi'nde geçici olarak sergileniyor, yasal mülkiyet hâlâ İngiliz devletinde. HistoryExtra'nın haberine göre, Asantehene'in temsilcileri tam iade için çalışmaya devam ediyor; British Museum mütevelli kurulu, 'kalıcı bir iade' için yeni bir Parlamento yasasına ihtiyaç olduğunu söylüyor.

Akademik tartışmada çeşitli pozisyonlar var. Manchester Üniversitesi'nden Afrika sanat tarihçisi Dr. Adam Joseph, 'iade tartışmasının yalnızca eser değil, koleksiyonların kazandığı bilgi formunu da içermesi gerekir; British Museum'da Asante eserlerinin yaratılmasına dair akademik çalışma, onlar olmadan da sürdürülebilir mi?' dedi. Karşıt pozisyondaki British Museum direktörü Hartwig Fischer, 2023'te yaptığı bir konuşmada 'evrensel müze' (universal museum) modelinin küresel bilim açısından kritik olduğunu savundu.

Gana hükümeti açısından konu, sömürgeciliğin kültürel etkilerini telafi etme projesinin parçası. Gana Kültür ve Sanat Bakanı Dr. Gifty Twum-Ampofo, BBC Africa'ya verdiği demeçte 'bir nesnenin nerede sergilendiği, o nesnenin ait olduğu topluma ne anlatabileceğini belirler' dedi. Twum-Ampofo, Manhyia Sarayı Müzesi'nde Asante eserlerine yıllık ziyaretçi sayısının 2024'te %47 arttığını söyledi.

İade hareketi, sömürge dönemi yağmalarının çoklu jenerasyonel etkisini değerlendiren akademisyenler ve toplumlar arasında geniş bir uluslararası diyalog tetikledi. Nijeryalı 'Benin Bronzları' geri verme talebi, Yunan 'Parthenon Mermerleri' (eski adıyla Elgin Mermerleri) tartışması, Mısır 'Rosetta Taşı' iadesi talebi de aynı çerçevede ele alınıyor. Asante anlaşması, bu hareketler için bir model işlevi görmeye başladı; gelecek beş yıl, koleksiyon etiği açısından potansiyel olarak dönüştürücü bir dönem olabilir.