Saf Georgialılar: Aydınlanma döneminin halkı kandıran hilekarları ve sosyal dinamikler
HistoryExtra'nın 'History Made in Britain' podcast serisinin yeni bölümünde, York Üniversitesi'nden tarihçi Dr Madeleine Pelling, kitabı 'Hoaxers: A Curious History of Belief'ten yola çıkarak 18. yüzyıl İngiltere'sindeki Aydınlanma dönemi hilekarlarını anlatıyor. Bu dönem, halkın gazete okuma alışkanlığının yaygınlaştığı ve bilimsel meraka yönlendirildiği, ancak henüz olgun bir eleştirel düşünce altyapısının olmadığı bir geçiş dönemiydi.
En ünlü olaylardan biri, Mary Toft'un 1726'da Surrey'de tavşan doğurduğu iddiasıydı. Toft, Godalming yakınlarındaki Witney kasabasında bir köylü kadın olarak yaşadığı ve birden bire 'on yedi tavşan doğurma' iddiasıyla Londra basınının ilgisini çekti. Pelling, podcast'te 'Toft olayı, Aydınlanma'nın halkı sorgulamaya teşvik etmesine rağmen, garip iddialara karşı eleştirel bakışın hala yetersiz olduğunu gösterdi,' dedi.
Kraliyet Doktoru Cyriacus Ahlers, Toft'u muayene etmek üzere Saray tarafından gönderildi ve olayı doğruladı. Bu olay, sahte iddialarla ilgili kraliyet tıp otoritelerinin ne kadar kolayca aldatılabildiğini gösterdi; Toft daha sonra olayı uydurduğunu itiraf etti ve kısa süre hapis yattı. Ahlers'in kariyeri büyük ölçüde sona erdi. British Museum'da Toft'un yaşadığı varsayılan tavşan kemikleri 1726-1727 'sanat-bilim' gravürlerinden birkaç tanesi sergileniyor.
İkinci önemli olay, William Henry Ireland'in Shakespeare belgelerini sahteleme girişimi (1795-1796). 17 yaşındaki bir matbaa öğrencisi olan Ireland, Shakespeare'in kayıp el yazmalarını 'keşfettiğini' iddia ederek bir dizi belge satıyordu. Ireland'in babası, ünlü antikacı Samuel Ireland, oğlunun bulduğu sözde belgeleri Vortigern adlı tiyatro oyununa dönüştürdü. Drury Lane'de oyun ilk gece sahnesinde halkın kahkahalarıyla karşılandı; ertesi gün William Henry, sahteleme suçunu açıkladı.
Üçüncü dikkate değer olay, Princess Caraboo (1817) — kendisinin Endonezya'dan kaçırılmış bir prenses olduğunu iddia eden, gerçek adı Mary Baker olan İngiliz bir hizmetçi. Baker, Bristol yakınlarındaki Almondsbury köyüne uydurduğu bir dil konuşarak gelmişti. Olay birkaç ay sürdü ve birkaç asilzade evi ile bilim cemiyetine girdi.
Pelling, bu olayların ortak özelliklerinin Aydınlanma kültürünün belirli zorlukları olduğunu açıkladı. Hilekarlar genellikle 'bilimsel keşif' veya 'doğal mucize' söylemiyle dolaşıyordu; gazeteler bu hikayeleri hızla yaymak için pek araştırma yapmıyordu. Royal Society'nin 1660'ta kurulması sonrası bilimsel inceleme prensipleri yavaş yayılıyordu.
Gazete tarihçisi Prof Hannah Barker (Manchester Üniversitesi), HistoryExtra'da yaptığı yorumda, 'Hilekarların başarısı, hızla yayılan haber-gazete kültürüyle doğrudan bağlantılıydı. Halkın eleştirel okuma alışkanlığı henüz olgunlaşmamıştı,' dedi. 18. yüzyılın sonunda Britanya'da günlük gazete sayısı 50'yi aşmıştı; basın özgürlüğü ve sansür arasındaki dengeyi denetleyecek mekanizmalar henüz oluşmamıştı.
Aydınlanma'nın gözlem-deney metodolojisi açısından, hilekarlar tarihsel araştırmacılar için ilginç vakalar oluşturuyor. Cambridge Üniversitesi bilim tarihçisi Prof Simon Schaffer, podcast'te 'Hilekarlar, bilimsel yöntemin nasıl yerleştirildiğini, yanlış iddiaların nasıl elendiğini incelemek için faydalı vakalar. Mesela Toft olayı, Hans Sloane gibi büyük bilim insanlarının dikkatini çekti ve sahtenin teşhisi için gözlem yöntemlerinin geliştirilmesine yol açtı,' dedi.
Hilekarlık literatürü açısından, Aydınlanma dönemi hilekarları aynı zamanda satir ve eleştirel düşünce için de önemli bir kaynak. Jonathan Swift'in 'Gulliver's Travels' (1726, Toft olayıyla aynı yıl) sahte iddiaları parodi olarak ele aldı. Hogarth'ın gravürleri, halkın aldatılma psikolojisini görsel olarak belgeledi.
Günümüzdeki yansımalar açısından, Pelling'in araştırması, 21. yüzyılın 'sahte haber' ve sosyal medya çağı ile arasındaki paralellikleri vurguluyor. 'Bilgi yayılma hızıyla doğru-yanlış ayırt etme süresi arasındaki dengesizlik, Aydınlanma'da bugünden daha az şiddetli değildi; sadece teknoloji farklıydı,' dedi Pelling. Bu tarihsel perspektif, eleştirel medya okuryazarlığının önemini hatırlatıyor. Bu yazı genel tarih ve kültür incelemesidir; siyasi yorum içermez.