Odysseia'nın hiç orijinal bir versiyonu oldu mu? Uzmanların gerçekten bildikleri

Çoğu insana Odysseia'nın ne olduğunu sorun; bir metin tarif edecekler: Homeros adlı bir şaire atfedilen, elinize alıp baştan sona okuyabileceğiniz ve belirli bir sayfadan alıntı yapabileceğiniz bir kitap. Basılı kitaplar etrafında inşa edilmiş bir kültürde yetişen herkes için sezgisel olan bu çerçeveleme, klasik filologların yüzyıllardır boğuştuğu gerçekten zor bir soruyu gizlediği ortaya çıkıyor: Odysseia'nın modern okurların varsaydığı anlamda hiç tek, orijinal bir versiyonu oldu mu?

Fiziksel kanıtlar, yanıtın bir kısmına sağlam sınırlar koyuyor. Odysseia'nın yazılı bir metin olarak günümüze ulaşan en eski parçaları, yaklaşık MÖ üçüncü yüzyıla, Helenistik Mısır'da papirüs üzerinde korunmuş halde tarihleniyor -şiirin geleneksel olarak varsayılan bileşim tarihinden dört yüzyıldan fazla sonra. Tam elyazmaları ise ortaçağa ait; Bizans dönemi boyunca, antik çağın kendisi çoktan sona erdikten uzun süre sonra, katipler tarafından tekrar tekrar kopyalanmış. Homeros'un kendi eline ya da kendi çağına makul biçimde yakın bir metne benzer hiçbir şey hiç ortaya çıkmadı ve klasik filologlar hiçbir zaman çıkmayacağını düşünüyor.

Daha derin karmaşıklık, herhangi bir yazı işin içine girmeden çok daha geriye uzanıyor. Çoğu klasik filolog artık, Odysseus'un hikayesinin, yazılı biçimde sabitlenmeden önce nesiller boyu, muhtemelen yüzyıllarca sözlü performans olarak dolaştığını kabul ediyor. Antik Yunan geleneğindeki sözlü destan şiiri, modern bir aktörün bir senaryoyu okuyabileceği gibi kelimesi kelimesine ezberlenip yeniden üretilmiyordu; kalıplaşmış klişe ifadeler, ölçü örüntüleri ve anlatı yapı taşlarından oluşan formülsel bir sistemde eğitilmiş sanatçılar tarafından her seferinde yeniden, gerçek zamanlı olarak bestelenip söyleniyordu; bu, yetenekli bir şairin her defasında farklı ama gene de tanınabilir biçimde aynı temel hikayeyi anlatan, tutarlı, ölçüsel olarak doğru bir destan performansını anında üretmesine izin veriyordu.

Yirminci yüzyılda hâlâ yaşayan sözlü destan geleneklerinin karşılaştırmalı çalışmasıyla geliştirilip kapsamlı biçimde test edilen bu sözlü-formülsel teori, 'orijinal' bir Odysseia sorusunun tamamını yeniden çerçeveliyor. Eğer şiir nesiller boyunca sabit bir metin olarak değil canlı, sözlü olarak icra edilen bir gelenek olarak var olduysa, hangi belirli performansın 'gerçek' ya da 'orijinal' olduğunu sormak, kayıt teknolojisi var olmadan önce hangi belirli halk şarkısı performansının otantik olduğunu sormaya biraz benziyor. Her performans, anlamlı bir açıdan, hem otantik hem diğer her performanstan farklıydı.

Sonunda yazıya dökülen şey -ne zaman ve kim tarafından olursa olsun- zorunlu olarak bir anlık görüntüyü temsil ediyor: belirli bir anda yakalanıp sabitlenen bir performans ya da birden fazla performansın editoryal bir sentezi; bu andan sonra sözlü geleneğin doğal olarak yaptığı gibi gelişmeyi durduruyor. Klasik filologlar bu sabitlemenin ne zaman gerçekleştiğini, okuryazar bir editörün elinin, ondan yararlandığı sözlü geleneğe kıyasla alınan metni ne kadar şekillendirdiğini ve 'Homeros'un tek bir tarihi şaire mi, bileşik bir geleneğe mi yoksa ikisi arasında bir şeye mi işaret ettiğini yoğun biçimde tartışıyor ama neredeyse hiçbiri yazılı metnin basitçe tek, temiz, her zaman var olan bir orijinali kopyaladığını savunmuyor.

Yazarlık sorunu güçlüğü katmerleştiriyor. Antik Yunan geleneği hem İlyada'yı hem Odysseia'yı Homeros adlı tek bir şaire atfetti ama modern akademi, bu atfın gerçek bir tarihi bireyi mi, çok daha uzun kolektif bir geleneğe eklenmiş efsanevi ya da simgesel bir figürü mü, yoksa eserleri daha sonra tek bir geleneksel isim altında gruplandırılan tamamen farklı iki şairi mi yansıttığını hiçbir zaman kesin olarak çözemedi. Dilbilimsel ve üslupsal analiz, iki şiir arasında bazı akademisyenlerin ayrı yazarlık için savunduğu kadar anlamlı gerçek farklılıklar buldu; diğerleri ise farklılıkları, şiirlerin basitçe tek bir şairin kariyerindeki farklı noktalarda bestelendiğine ya da aynı geniş destan kültürü içinde farklı bölgesel performans geleneklerini yansıttığına bağlıyor.

Yazılı Odysseia'da hayatta kalan şey -kökenleri hakkında hangi akademik teoriyi tercih ederseniz edin- kendisi, uzun bir sonraki aktarım zincirinin ürünü: ardışık antik editör nesilleri, özellikle şiirin muhtemel sözlü kökenlerinden yüzyıllar sonra İskenderiye Kütüphanesi'nde çalışan akademisyenler, rakip elyazması versiyonlarını karşılaştırdı, hangi okumaların korunacağına dair editoryal kararlar aldı ve değiştirilmemiş bir orijinalin basit, tarafsız bir kopyasından çok standartlaştırılmış eleştirel bir baskıya daha yakın bir şey üretti.

Bu katmanlı tarih, bugün herhangi bir çeviride okunan Odysseia versiyonunun, mükemmel olmayan, bazen çelişkili elyazması gelenekleriyle çalışan antik editörler tarafından yapılan seçimleri zaten yansıttığı anlamına geliyor -modern klasik filologların yalnızca kısmen yeniden inşa edebileceği ya da hayatta kalan metinsel varyantları, diğer antik yazarlarda korunmuş alıntıları ve karşılaştırmalı dilbilimsel analizi kullanarak sorgulayabileceği seçimler. Metin ne tek bir yazarın tamamlanmış elyazması ne de bir sözlü performansın aracısız bir dökümü; başlangıçta tek, temiz bir versiyona hiç sahip olamayacak kadar büyük ve eski bir gelenekten derlenmiş, dikkatle düzenlenmiş bir uzlaşmaya daha yakın bir şey.

Modern okurlar için bu akademik belirsizliğin hiçbiri, şiirin bir anlatı parçası olarak tutarlılığını ya da gücünü zayıflatmıyor; klasik filologlara göre tam tersine, Odysseia'yı tek bir yazarın özel ilhamı yerine uzun, katmanlı, toplum tarafından şekillendirilmiş bir sözlü geleneğin ürünü olarak anlamak, şiirin dayanıklılığını daha az değil daha dikkat çekici kılıyor. Yazıya dökülmeden önce nesiller boyu sanatçılar tarafından şekillendirilip yeniden şekillendirilen, tek bir satır papirüs üzerinde sabitlenmeden önce yüzyıllarca yeniden anlatılarak inceltilen bir hikaye, bu süreçten sağ çıkabilmek için seyirciden seyirciye işe yaramak zorundaydı.

Homeros'un modern okurların karşılaştığı versiyonu tanıyıp tanımayacağını ya da onaylayıp onaylamayacağını sormak, bu ışıkta biraz yersiz bir soru. Bugün var olan Odysseia, kaybolmuş, daha otantik bir orijinalin bozulmuş hali değil; uzun bir sözlü geleneğin, nesiller boyu sanatçılar tarafından inceltilip ardından nesiller boyu antik editörler tarafından şekillendirilerek nihayetinde dönüştüğü şey. Onunla karşılaştırılacak tek bir 'orijinal' hiç var olmamış bile olabilir.