Pompeii'nin Romalıları sonlarının yaklaştığını biliyor muydu? Arkeoloji kanıtları ne diyor

MS 79 yılının Ağustos veya Ekim ayında — kesin tarih hâlâ tartışmalı — Vezüv patladı ve Pompeii, Herculaneum ile çevredeki yerleşimleri kül ve piroklastik akıntı altında bıraktı. Tahminen 2.000-15.000 arasında insan hayatını kaybetti. Soru on dokuz yüzyıldır arkeologların kafasını kurcalıyor: bu insanlar, üzerlerine inen felaketin habercilerini fark etmiş miydi?

HistoryExtra'nın haberinde, Pompeii Arkeolojik Park müdürü Profesör Gabriel Zuchtriegel ile yapılan bir röportaj ve son on yılın arkeolojik bulgularına dair bir özet sunuluyor. Cevap karmaşık: pek çok uyarı işareti vardı ve halkın bazılarını fark etti, ancak modern anlamda bir "volkanik tehdit" kavramı henüz oluşmamıştı.

Romalıların Vezüv'e bakışı, modern bir ölçütle değerlendirildiğinde tuhaf görünüyor. Antik kaynaklar — özellikle Strabon (MÖ 1. yüzyıl) ve Vitruvius (MÖ 1. yüzyıl) — dağın aktif bir volkan olduğunu yazıyor. Strabon, dağın tepesinde "yanmış görünümlü" kayalar ve mağaralar tanımlıyor; Vitruvius, eski erupsiyonların kanıtlarını listeliyor. Ancak son patlama tahminen MÖ 600 civarındaydı; yani 79 patlamasından önce yedi yüzyıl boyunca dağ sessiz kaldı. Bölgenin sakinleri, dağı verimli toprak ve geniş orman olarak görüyordu; volkan olarak değil.

MS 62'de büyük bir deprem Pompeii'yi vurdu. Tarihçi Seneca'nın "Naturales Quaestiones" kitabında ayrıntılarla anlatılan bu deprem, kentin önemli bir kısmını yıktı; binalar büyük hasar gördü. Birçoğu sonraki on yıllarda yeniden inşa edildi. Bugün arkeologlar, 79 patlaması anında Pompeii'nin hâlâ aktif bir inşaat sahası olduğunu, evlerin yarıdan fazlasının restorasyon halinde olduğunu söylüyor.

Deprem sonrasında yıllar boyunca daha küçük sarsıntılar devam etti. Plinius Genç'in Tacitus'a yazdığı meşhur mektupta, patlamadan önceki günlerde "hafif sarsıntıların" olağan bir hâl aldığını, bölge halkının bunu olağan saydığını belirtti. Plinius'un sözleri kritik: "sarsıntılar Campania'da çok yaygındı". Bu, halkın depremleri büyük bir tehlikeye işaret olarak yorumlamadığını gösteriyor.

Son on yılda Pompeii arkeolojisi yeni veriler sundu. Insula dei Casti Amanti kazılarında, patlamadan önceki günlerde su kuyularının kuruduğunu, hayvanların kaçtığını, bağ üzümlerinin garip biçimde kuruduğunu gösteren kalıntılar bulundu. Volkanolojik açıdan bu, magmanın yüzeye yaklaştığını gösteren tipik bir senaryo. Ancak yine, Romalıların bu belirtileri bir bütün halinde "yaklaşan volkan patlaması" olarak yorumlayabileceği bir bilim yoktu.

Plinius Genç'in mektubu, patlama gününün ayrıntılarını veriyor. Mektuba göre öğleden sonra dağdan büyük bir bulut yükselmeye başladı; bulutun şekli "şemsiyeli bir çam ağacı"na benziyordu. Plinius'un amcası Plinius Yaşlı, Roma donanmasının komutanıydı; bulutu görür görmez halkı kurtarmak için Pompeii'ye doğru gemi gönderdi. Plinius'un amcası daha sonra yangında öldü.

Kaçışın ve direnişin arkeolojik kanıtları çeşitli. Pompeii'de bulunan iskeletlerin çoğu, sıkı evlerin içinde ve mücevherlerle birlikte bulundu; bu, son anda kaçmayı tercih etmiş ama başaramamış insanları gösteriyor. Herculaneum'da, sahil tarafındaki saklanma odasında 300 kadar iskelet bulundu; insanlar gemi beklerken piroklastik akıntı tarafından yakalandı. Bu, halkın önemli bir kısmının "gel-git zamanı, dalgalar dingin olduğunda" gemi bulmayı umduğunu gösteriyor.

Diğer yandan, evlerinde kalan veya geç saatlerde kaçmaya çalışan birçok kişi var. Bu, uyarıların yetersiz değerlendirildiğini, halkın tehlikeyi tam kavrayamadığını gösteriyor. Modern volkan biliminin gözünden bakılırsa, Vezüv yedi günlük bir "kriz dönemi" yaşadı; bu süre içinde tahliye mümkündü. Ancak antik Romalılar için bu kriz, dini bir alâmet, normal bir doğa olayı veya bir kehanet işareti olarak yorumlanabilirdi.

Profesör Zuchtriegel'a göre, çıkarılacak ders şu: Romalıların Vezüv'ün ne olduğunu kavramak için entelektüel araçları yoktu; volkanların ne olduğunu, magmanın nasıl davrandığını, patlama öncesi belirtilerin ne anlama geldiğini bilmiyorlardı. Ancak son on yılda Pompeii'den elde edilen veriler, sakinlerin bir kısmının bir şeylerin yanlış olduğunu hissettiğini, kaçmaya çalıştığını ve geç kaldığını gösteriyor.

Genel hat şu: Pompeii halkı sonlarının yaklaştığını "bilmiyordu" — çünkü o anlamda bir biliş yoktu. Ancak uyarıları hissetti, depremlerden ve garip belirtilerden rahatsız oldu, evlerini hazırladı, mücevherlerini topladı. Tarihçilere göre bu hikâye, bilimsel anlayışın olmadığı bir çağda halkın doğal afetlere karşı nasıl davrandığının trajik bir vakası.