Pessac'taki Cité Frugès: Le Corbusier'in 1926 işçi konutları deneyi yüz yıl sonra
Fransa'nın Pessac kasabasındaki Cité Frugès, modernist mimari tarihinin önemli bir referans noktası. Şeker sanayicisi Henri Frugès'in fabrikası için 1924-1926 yılları arasında inşa edilen 51 birimlik bu işçi konut topluluğu, İsviçreli-Fransız mimar Le Corbusier'in 'Beş Mimari İlkesi'ni (pilotis, yatay pencere, çatı bahçesi, açık plan, serbest cephe) bir tek konut projesi ölçeğinde uyguladığı ilk projelerden biri olarak Atlas Obscura'da yer aldı.
Le Corbusier'in (gerçek adı Charles-Édouard Jeanneret-Gris) tasarımı, dönemin yerel mimari geleneklerinden cesur bir kopuş içeriyordu. Beyaz, kübik kütleler, düz çatılar, geniş şerit pencereler ve dahası — köy gibi düzenleme yerine, koridorlu sokak (rues-corridors) çevresinde sıralanan bloklar — yerel halk için yabancı geliyordu. Bordeaux mimari tarihçisi Prof. Catherine Boutonnet, Atlas Obscura'ya 'Cité Frugès yapıldığında 'Fas tarzı' veya 'küp ev' diye alaylı bir şekilde anılıyordu,' dedi.
Proje fikri Henri Frugès'in vizyonundan doğdu. Şeker sanayicisi, çalışanlarına geleneksel barınma çözümlerinden farklı, sağlıklı ve modern konut sağlamak istiyordu. Frugès, Le Corbusier'i 1923'te ziyaret etti ve 'Modern bir cumhuriyet için modern bir mimari' fikrini doğrudan finanse etmeye karar verdi. Bordeaux Mimari Arşivleri'nde tutulan Frugès-Le Corbusier yazışmaları, projenin entelektüel tarihini belgeliyor.
İnşaat aşamasında bütçe aşıldı; sonuçta orijinal plandaki 130 birim yerine 51 birim tamamlanabildi. İlk sakinlerin 1929'da yerleşmesi sonrası evlerin kendi sakinleri tarafından eklenen geniş çıkıntılı pencereler, eğimli çatılar ve renkli boyalar gibi değişikliklere uğraması, Le Corbusier'i hayal kırıklığına uğrattı; ancak bu, mimarın hesaba katmadığı kullanıcı katılımı dinamiğini ortaya koydu.
1980'lerde başlayan korumacılık hareketiyle birlikte, evlerin orijinal Corbusier tasarımına yakınlaştırılması başladı. Pessac belediyesi, sahipleri orijinal renk paletine (kırmızı, mavi, sarı, beyaz) ve geometrik bütünlüğe geri dönmeye teşvik etti. Bu çalışma yaklaşık 30 yıl sürdü ve 2010'larda büyük ölçüde tamamlandı. ICOMOS Fransa başkanı Anne-Sophie Maslin, 'Cité Frugès'in restorasyon süreci, modern mimari mirasın yaşayan bir koruma örneğidir,' dedi.
UNESCO Dünya Mirası Komitesi, Cité Frugès'i 2016'da Le Corbusier'in 'Modern Mimari Hareketin Eserleri' başlıklı seri yazılışına dahil etti. Bu seri, Le Corbusier'in 7 ülkede 17 eserini kapsıyor; Cité Frugès Fransa'daki dört eserden biri (diğerleri Villa Savoye Poissy, Unité d'Habitation Marsilya ve Notre-Dame du Haut Ronchamp). Liste başvurusu, Fransa-İsviçre-Almanya-Belçika-Hindistan-Japonya-Arjantin birlikteliğindeydi.
Günümüzde Cité Frugès, 51 evin yaklaşık 35'i hala konut olarak kullanılırken, bir bölümü müze ve eğitim merkezi olarak hizmet veriyor. Maison Frugès-Le Corbusier müzesi 2007'de açıldı; yıllık ortalama 8.500 ziyaretçi kabul ediyor. Pessac belediye başkanı Franck Raynal, açıklamasında 'Cité Frugès kasabamızın kültürel kimliğinin bir parçası, ve aynı zamanda mimari turizmin önemli bir noktası,' dedi.
Cité Frugès'in sosyolojik mirası da inceleme konusu. ENS Paris-Saclay'dan sosyolog Mathieu Hilgers, projenin sosyal sınıf-mimari ilişkisi açısından önemli bir vaka çalışması oluşturduğunu belirtti. Le Corbusier'in 'modern proletarya için modern konut' vizyonu, 20. yüzyıl Avrupa konut politikalarına önemli ölçüde etki etti; Marsilya'daki Unité d'Habitation projesi (1947-1952) bu vizyonun daha büyük bir uygulamasıdır.
Mimari miras açısından Cité Frugès, Le Corbusier'in tüm Beş Mimari İlkesi'nin tek bir konut projesinde bir arada uygulandığı ilk büyük örnek. Pilotis (zemin katın açık bırakılması), düz çatı, yatay şerit pencereler, serbest cephe ve açık plan iç mekanlar, 20. yüzyıl konut mimarisinin temel referans noktaları haline geldi.
Günümüzdeki ziyaret deneyimi açısından kasaba, Bordeaux merkezinden tramvayla 25 dakika uzaklıkta; ziyaretçilerin Maison Frugès-Le Corbusier müzesinde rehberli tur alabileceği, çevredeki evlere uzaktan bakabileceği belirtilmektedir. Sosyal sınıf, mimari modernizm ve UNESCO koruma süreci konularında ilgi duyan ziyaretçiler için Cité Frugès, yüz yıl önce kurulan bir vizyonun günümüze nasıl dönüştüğünü gözlemleyebileceği bir mekan olarak değerini koruyor.