3.500 yıllık iskeletler frengi biliminin köklerini sarsıyor

Frengi hastalığının nereden geldiği, tıp tarihinin en uzun süredir devam eden tartışmalarından biri. Bir görüşe göre hastalık Kristof Kolomb'un seyahatlerinden sonra Amerika kıtasından Avrupa'ya taşındı; başka bir görüşe göre ise Doğu Dünyası'nda çok daha önceden vardı ama farklı bir hastalık olarak tanımlanıyordu. Vietnam'da bulunan 3.500 yıllık iskelet kalıntıları, bu tartışmaya beklenmedik bir açıdan katkıda bulunuyor.

Araştırmacılar, kalıntılarda frengi ailesine ait bakterilerin (Treponema cinsi) izlerine rastladı. Bu bakteri ailesi sadece frengiyi değil, cinsel yolla bulaşmayan ama cilt ve kemikleri etkileyen "yaws" (frambezi) adlı tropikal bir hastalığı da içeriyor. Kalıntılarda görülen kemik lezyonları, hastalığın anne ile çocuk arasında, muhtemelen gebelik veya doğum sırasında bulaştığını düşündürüyor.

Bu, bilim insanları için kritik bir ayrım noktası. Anneden çocuğa bulaşma (konjenital bulaşma), tarihsel olarak genellikle özellikle frengiye özgü bir belirti olarak yorumlanıyordu; çünkü frengi cinsel yolla ve anneden bebeğe geçebilen bir hastalık olarak biliniyor. Ancak yeni bulgu, yaws gibi cinsel yolla bulaşmayan akraba hastalıkların da benzer bir anneden çocuğa geçiş yolunu izleyebileceğini gösteriyor.

Bu ayrımın önemi, arkeologların antik kalıntılardaki hastalık izlerini yorumlama biçimini doğrudan etkilemesinden geliyor. Eğer bir iskelette anneden çocuğa geçiş belirtisi görülüyorsa ve bilim insanları bunu otomatik olarak frengiye bağlıyorsa, bu yanlış bir tarihlendirmeye ya da yanlış bir coğrafi köken hikayesine yol açabilir. Yeni bulgu, bu tür yorumların daha dikkatli yapılması gerektiğini gösteriyor.

Treponema bakteri ailesi, DNA analiziyle bile birbirinden ayırt edilmesi zor olan yakın akraba türlerden oluşuyor. Frengi, yaws, pinta ve bejel gibi hastalıklar hepsi aynı bakteri cinsinden kaynaklanıyor ancak farklı bulaşma yolları ve semptomlarla kendini gösteriyor. Antik DNA'nın bozulmuş ve parçalı olması, bu türler arasındaki ayrımı yapmayı daha da zorlaştırıyor.

Vietnam bulgusu özellikle önemli çünkü Güneydoğu Asya, frengi kökeni tartışmasında nispeten az incelenmiş bir bölge. Tartışmanın büyük kısmı Avrupa ve Amerika kıtası kalıntılarına odaklanmıştı. Bu kalıntıların 3.500 yıl öncesine, yani Kolomb'un Amerika'ya ulaşmasından binlerce yıl önceye tarihlenmesi, hastalık ailesinin Kolomb öncesi dönemde zaten Asya'da var olabileceğine işaret ediyor; ancak araştırmacılar bunun kesin olarak frengi değil, akraba bir hastalık olabileceği konusunda dikkatli.

Araştırmacılar, bulgunun frengi tartışmasını kesin olarak çözmediğini, ancak tartışmayı zenginleştiren yeni bir veri noktası sunduğunu vurguluyor. Sonraki adımlar arasında daha gelişmiş antik DNA teknikleriyle kalıntılardaki bakteri türünün daha kesin şekilde belirlenmesi yer alıyor. Bu tür analizler, son yıllarda giderek daha hassas hale geldi ve önceden imkansız görülen ayrımları yapabilir hale geldi.

Bu araştırmanın günümüz tıbbı için de bir yankısı var: yaws bugün hâlâ bazı tropikal bölgelerde, özellikle çocuklarda görülen bir halk sağlığı sorunu olmaya devam ediyor ve Dünya Sağlık Örgütü hastalığı kökünden yok etmeyi hedefleyen bir program yürütüyor. Bu bakteri ailesinin binlerce yıllık tarihini anlamak, bugünkü eradikasyon çabalarına da bilimsel bir bağlam kazandırıyor.

Sonuç olarak, 3.500 yıllık bu kalıntılar, frengi ve akrabalarının tarihini basit bir "Kolomb öncesi mi, sonrası mı" sorusundan çok daha karmaşık bir tabloya dönüştürüyor. Bilim insanları için asıl mesaj, antik hastalık izlerini yorumlarken bakteri ailesinin çeşitliliğini göz önünde bulundurmanın şart olduğu.