Skúli Magnússon: Reykjavík'in kurucusunu hatırlatan heykel ve hikayesi

Reykjavík'in tarihi merkezinde, hükümet binaları arasında, çoğu turistin fark etmediği küçük bir alanda bir bronz heykel bulunur. Atlas Obscura'nın aktardığı bu nokta, 18. yüzyıl İzlanda'sının en önemli reform figürlerinden Skúli Magnússon'a aittir. Heykel, İzlanda'nın modern ekonomik düşünce tarihinin başlangıç noktasında duran bir kişiliği gösterir.

Skúli Magnússon kimdi? 1711'de İzlanda'nın kuzeyindeki Þverá'da doğan Magnússon, Kopenhag Üniversitesi'nde hukuk ve ekonomi eğitimi aldı. 1749'da Danimarka kralı tarafından İzlanda'nın baş hazinedarı (fógeti) olarak atandığında, ülkenin ekonomik durumu kötüydü. Tek-pazar ticaret tekeli, yerli sanayinin gelişmesine engel oluyor; ada nüfusu balıkçılık ve hayvancılığa bağımlı kalıyordu.

Magnússon'un reform stratejisi modernist bir bakıştı. Onun "Innréttingar" — yani "yenilikler" — projesi, Reykjavík'te tekstil atölyeleri, balıkçılık kooperatifleri ve halıdokuma tesisleri kurmayı içeriyordu. Bu, İzlanda'da modern ekonomik üretimin sembolik başlangıcıydı ve aynı zamanda Reykjavík'in birkaç yüz nüfuslu bir köy iken başkente dönüşmesinin kıvılcımıydı.

Atlas Obscura, heykelin İzlanda heykeltıraşı Guðmundur Einarsson tarafından 1954'te tasarlandığını aktarıyor. Bronz heykel, Magnússon'u uzun bir manto ve dönemin yönetici kıyafetiyle gösteriyor; sağ elinde bir belge tutuyor. Heykel, eskiden Magnússon'un yaşadığı Viðey Adası'na değil, Reykjavík'in idari merkezi olan Tjörnin gölü kıyısına yerleştirildi.

Viðey Adası — Reykjavík'in yakınındaki küçük bir ada — Skúli Magnússon'un hem evi hem de reform projelerinin merkezi oldu. Magnússon, adada 1754'te yapılan ve İzlanda'nın bilinen ilk taş kütüğüne sahip yapılarından olan Viðeyjarstofa konağında yaşadı. Bu yapı bugün hâlâ ayakta ve müze olarak ziyarete açık. Ada, küçük bir feribotla Reykjavík'ten 5 dakikalık ulaşıma sahip.

Magnússon'un reform planları tam beklenildiği gibi gitmedi. Innréttingar tesislerinin bazıları finansal güçlüklerle 1770'lerde kapandı. Danimarka tek-pazar tekeli ancak 1787'de gevşetildi — Magnússon'un ölümünden 13 yıl sonra. Bu nedenle Magnússon ekonomik reformcular için trajik bir prototip oldu: vizyonu kendi zamanından önde, gerçekleştirilmesi geride kalan bir lider.

İdari kişiliği ise daha karmaşıktı. Magnússon, ürettiği reform fikirlerinde radikaldi ama günlük yönetimde gelenekçi bir hukuki pozisyon savundu. İzlanda parlamentosu Alþingi'nin çalışmasında, Lutheran kilise ile devlet ilişkisinde ve aile hukuku kararlarında muhafazakar görüşler taşıyordu. Bu çatışma, dönemin Aydınlanma düşüncesinin İzlanda'ya farklı bir biçimde girdiğini gösterir.

Reykjavík'in başkent olma süreci Magnússon'dan kaynaklanır. 1786'da Danimarka kralı Reykjavík'i ticari ayrıcalıklarla şehir statüsüne aldı; bu noktada şehrin nüfusu yalnızca 167 idi. Şehrin tasarımı, Magnússon'un reform tesisleri etrafında şekillendi. Bugünkü hükümet binası — Stjórnarráðshúsið — onun döneminden kalan birkaç yapıdan biri.

Magnússon'un mirası 20. yüzyıla geç bir takdir kazandı. İzlanda Cumhuriyeti'nin kurulması (1944) ile birlikte ulusal anlatıda ulusal kahramanlar yeniden değerlendirildi ve Magnússon, bağımsızlık öncesi reform geleneğinin parçası olarak kanonlaştırıldı. Tarihçi Hörður Ágústsson 1970'lerin başında yazdığı çalışmalarda Magnússon'u "İzlanda'nın Aydınlanma figürlerinden tek modernist" olarak nitelendirir.

Vesper okurları için pratik çıkarım: İzlanda'ya seyahat eden ziyaretçilerin Reykjavík'in merkezindeki çok sayıda turistik yer arasında bu heykelin yanından geçip durmaması nadirdir. Hükümet binası karşısında, sessiz bir köşede duran heykel, sadece bir reform politikacısının değil, küçük bir ülkenin kendi modern ekonomisini yaratma cesaretinin simgesi olarak okunabilir. İzlanda tarihine ilgi duyanlar için Viðey Adası ziyareti bir saatlik bir keşif olarak tamamlayıcı niteliktedir.