Uçan bir Orta Çağ keşişi Halley kuyrukluyıldızını iki kez mi gördü? Hikâyenin arkasındaki bilim

Eilmer of Malmesbury, 11. yüzyıl İngiltere'sinde yaşamış bir Benediktin keşişi. Tarihçiler arasında en çok bir mucitliğiyle anılıyor: kanat takıp Malmesbury Manastırı'nın kulesinden uçma denemesi. Anlatıma göre keşiş yüzlerce metre süzüldükten sonra bacaklarını kırarak iniyor, hayatının geri kalanını manastırda geçiriyor. Ancak Ars Technica'nın aktardığı yeni bir tarih incelemesi, Eilmer'in hatırlanması gereken bir diğer hikâyesinin gözden kaçtığını öne sürüyor: aynı kuyrukluyıldızı yaklaşık 76 yıl arayla iki kez görmüş olma olasılığı.

Kuyrukluyıldız, bugün Halley olarak bilinen 1P/Halley. Periyodik bir yörüngede yaklaşık 76 yılda bir Güneş'in çevresini dolaşıyor. Eilmer'in çocukken 989 yılında parlak bir gök cismini izlediğine dair tarihi kayıtlar var. Yetişkin bir keşiş olduğu 1066 yılında ise yine bir kuyrukluyıldızın gökyüzünü süslediği, Bayeux Halısı'ndan William of Malmesbury'nin kayıtlarına kadar çeşitli kaynaklarla belgelenmiş. Aynı kişinin aynı kuyrukluyıldızı iki kez izlemiş olması, kayıtlı astronomi tarihinde nadir bir olay.

İddianın tarihi tutamağı, William of Malmesbury'nin 12. yüzyıl yazdığı "Gesta Regum Anglorum" eseri. Bu kayıt Eilmer'in 1066 kuyrukluyıldızını izlediğini ve gençken "benzer bir alev" gördüğünü hatırladığını aktarıyor. Bu cümle, modern okuyucular için 989 kuyrukluyıldızıyla doğrudan örtüşüyor. Ancak William, Eilmer'in ölümünden sonra yazıyor ve metni başka manastır kayıtlarına dayanıyor.

Yeni tarih incelemesi, bu zayıflığın altını çiziyor. Birincisi 989 yılında gökyüzünde gözlemlenen cismin gerçekten Halley olduğu kesin değil. Çin ve Kore astronomi kayıtları bu dönemde başka kuyrukluyıldızlar da bildiriyor. İkincisi, William'ın metnindeki "benzer alev" ifadesi, modern astronomik bir karşılaştırma değil, edebi bir özdeşleştirme. Üçüncüsü, Eilmer'in 989'da gerçekten doğmuş ve gözlem yapabilecek yaşta olup olmadığı belgelerle tam olarak doğrulanamıyor.

İlginç bir başka katman, Eilmer'in sözleriyle ilgili. William'a göre keşiş, 1066 kuyrukluyıldızını görünce "İngiltere için kötü bir alamet" olarak yorumlamış. Aynı yıl Normandiyalı William İngiltere'yi fethediyor ve Anglo-Sakson krallığı sona eriyor. Bu yorum, kuyrukluyıldızların Orta Çağ Avrupa'sında neden "felaket habercisi" olarak okunduğunu net biçimde ortaya koyuyor.

Gök cisimlerinin Orta Çağ'da nasıl algılandığını anlamak, hikâyenin bir başka değeri. Bilimsel devrimden çok önce, kuyrukluyıldızlar dinî yorum çerçevesinde değerlendiriliyordu. Edmond Halley'in 18. yüzyılda yörüngeyi hesaplaması, bu nesneyi periyodik bir gök olayına dönüştürdü.

Günümüzde Halley'i 1986 yılında izlemiş olan bir nesil, 2061'de tekrar dönüşünü bekliyor. Yaklaşık 76 yıllık döngü, modern insanlar için de aynı eserle iki kere karşılaşmayı mümkün kılıyor. 1986'da yaşı 10 olan biri için 2061'de yaşı 85 olur — istatistiksel olarak ulaşılabilir ama nadir bir buluşma.

Tarihçilerin Eilmer hikâyesinden çıkardığı sonuç, kanıtların eksikliğine rağmen kıymetli. Tek bir kişinin uzun bir hayat boyunca iki kez aynı gök cismini izleyebilmesi fikri, gökyüzüyle insan ömrünün ortak ölçeğini gösteriyor. Aynı zamanda, Orta Çağ kaynaklarının ne ölçüde güvenilir astronomik veri sunduğunu sorgulamamızı sağlıyor.

Gerçeği bilemesek de, hikâye edebi olarak da bilimsel olarak da çağrıda bulunuyor: yıldızlara bakmak, yalnızca uzayı değil, kendi tarihimizi de okumanın bir yolu. Eilmer'in iki kez başını yukarı kaldırmış olması, kanıtlanamasa bile, gökyüzüne bakan insanlığın sürekliliğini hatırlatıyor.