ABD'nin son demir akciğer hastalarından Martha Lillard 78 yaşında öldü

STAT News'e göre, Amerika Birleşik Devletleri'nde nefes alabilmek için hâlâ demir akciğer kullanan son kişilerden biri olan Martha Lillard, Oklahoma'da 78 yaşında öldü. Ölümü, polio aşısından önceki döneme, o devasa silindirik solunum cihazlarının ülke genelindeki hastane koğuşlarını doldurduğu ve göğüs kaslarını virüs felç etmiş çocuklara tek hayatta kalma şansını sunduğu döneme uzanan son canlı bağlantılardan birini kapatıyor.

Lillard, 1950'lerin başında, Jonas Salk'ın aşısının yaygınlaşıp hastalığın Amerikan çocukluğu üzerindeki hakimiyetini sona erdirmesinden birkaç yıl önce, küçük bir çocukken çocuk felcine yakalandı. Virüs, diyaframını ve göğüs kaslarını kontrol eden sinirlere saldırdı ve onu kendi başına nefes alamaz hale getirdi. Kendi kendine artık nefes alamayan hastaların akciğerlerine hava çekip iten, düzenli hava basıncı değişimleri kullanan kapalı bir metal hazne olan demir akciğerin içine yerleştirildi.

Vücutlarının bir miktar işlev kazanması sırasında cihazları geçici olarak kullanan çoğu polio hastasının aksine, Lillard'ın felci hiçbir zaman tam olarak düzelmedi. Sonraki on yıllar boyunca her gece demir akciğerin içinde uyudu; bu düzen özel bakım, bulunması giderek zorlaşan yedek parçalar ve artık üretilmeyen bir makine için yüzyıllık bir mühendisliği çalışır durumda tutmaya istekli küçük bir teknisyen ve aile üyesi topluluğu gerektiriyordu.

Cihaza olan uzun bağımlılığı, onu Amerikalıların çoğunun artık yalnızca fotoğraflardan bildiği bir tıp tarihi bölümünün gayriresmi bir elçisi haline getirdi: polio koğuşlarındaki demir akciğer sıraları, bulaşma korkusuyla halka açık havuzların kapandığı endişeli yazlar ve 1955'te aşının gelişini takip eden ülke çapındaki rahatlama. Lillard yıllar içinde, hem makineye bağlı yaşamın izolasyonunu hem de iş, ilişkiler ve kamuoyu savunuculuğu da dahil olmak üzere bunun etrafında tam bir hayat kurma kararlılığını anlatan röportajlar verdi.

Bir zamanlar Amerika'da en çok korkulan hastalıklardan biri olan ve enfekte olanların küçük bir yüzdesinde felce yol açıp bazılarının ölümüne neden olan polio, kitlesel aşılama kampanyalarının ardından 1979 yılına kadar ülkede eradike edildiği ilan edildi. Ancak hastalık, kalıcı felç geçiren küçük bir hayatta kalanlar nüfusu geride bıraktı; bunlardan bazıları, solunum desteğine ihtiyaç duyan diğer hastalar için daha yeni ve daha küçük ventilatörler standart hale gelirken bile, hayatlarının geri kalanında demir akciğerlere güvenmeye devam etti.

Demir akciğerin kendisi, Lillard'ın hayatı boyunca bile bir tür tıbbi kalıntı haline geldi; artık hiçbir üretici tarafından üretilmiyor ve hizmet dışı bırakılmış birimlerden toplanan ya da özel onarım uzmanları tarafından özel olarak üretilen parçalarla çalışır tutuluyordu. Sağlık araştırmacıları, geriye kalan az sayıdaki kullanıcıyı hem lojistik bir zorluk -yedek parçalar fiilen yerine konamaz olduğu için- hem de aşıyla önlenebilir bir hastalığın Amerika Birleşik Devletleri'nde ne kadar yakın bir zamanda ömür boyu sakatlığa yol açtığının dokunaklı bir hatırlatıcısı olarak gösteriyor.

Lillard'ın ölümüyle birlikte, uzun süredir kullanıcıların azalan nüfusunu izleyen halk sağlığı araştırmacılarına göre dünya genelinde yalnızca az sayıda insanın hâlâ demir akciğer kullandığı biliniyor. Engelli polio hayatta kalanlarının savunucuları, onun hikâyesini ve geriye kalan demir akciğer kullanıcılarının hikâyelerini, tıbbi ihtiyaçları hiçbir zaman bu kadar uzun sürmek üzere tasarlanmamış yaşlanan bir nüfusun süregelen ihtiyaçlarını vurgulamak için kullandı.

Hikâyesi, aşı tereddüdü hakkındaki yenilenen kamuoyu tartışmaları arasında da yeniden gündeme geldi; aşıyla önlenebilir hastalıkların ciddiyetini küçümseyen argümanlara karşı yaşanmış bir karşı örnek sundu. Halk sağlığı uzmanları, Lillard'ın demir akciğer içindeki on yıllarını, aşılama kapsamının düştüğü yerlerde kontrolsüz polio salgınlarının hâlâ ne anlama gelebileceğinin somut bir örneği olarak gösterdi.

Lillard'a son yıllarında destek olan aile üyeleri ve bakıcıları, onu zeki, bağımsız ve durumunun izin verdiği ölçüde olabildiğince normal bir hayat sürdürmekte ısrarcı biri olarak tanımladı; kendisini hayatta tutan kapalı hazne içinde uzanırken sürdürülen sohbetlerden hobilere kadar. Ölümü, ona yakın kişiler tarafından doğrulandı; bir anma töreninin detaylarının ilerleyen günlerde açıklanması bekleniyor.

Demir akciğer dönemi doğal sonuna yaklaşırken, Lillard'ın hayatı hem tıbbi ilerlemenin hem de sınırlarının bir göstergesi olarak duruyor: aşıyla fiilen ortadan kaldırılmış ama bunu yapmadan önce küçük bir grup insanı, iyileşmenin akla bile gelemeyeceği bir dönemin ardından ömürlerinin çoğunu, onları nefes alır tutmak için yapılmış bir makinenin içinde geçirmeye mahkûm eden bir hastalık.