Avrupa'da yıkıcıydı, Mısır ve Suriye'de daha da kötüydü: Kara Ölüm'ün Akdeniz haritası

14. yüzyılda Yersinia pestis bakterisinin yol açtığı Kara Ölüm, Avrupa nüfusunun yaklaşık üçte birini götürdüğü için tarih ders kitaplarında baskın olan görüntüyü oluşturuyor. Ancak HistoryExtra'nın yeni dosyası, son 30 yılda gelişen historiografya çalışmalarının Akdeniz'in güney ve doğusunda etkisinin daha da yıkıcı olduğunu nasıl ortaya koyduğunu inceliyor.

Dosya, Memluk Mısır'ı ile 14. yüzyıl Suriye, Filistin ve Hicaz bölgelerinin nüfus kayıplarını ele alıyor. Tarihçi Stuart Borsch'un Birleşik Krallık ve Mısır arşivlerinden derlediği vergi kayıtları, Kahire'nin 1340'taki 500.000 kişilik nüfusunun 1400'e gelindiğinde 200.000'in altına düşmüş olabileceğini gösteriyor.

Etki sadece insan kaybı değildi. Kahire'nin altyapısının omurgasını oluşturan kanal-sulama sistemi, sürdürmek için yıllık bakım gerektiriyordu. Yetişkin işgücü çöktüğünde sistem yavaşça bozuldu; tahıl üretimi ve şehir su tedariki sonraki yüzyıl boyunca sınırlı kaldı.

Uzman tarihçi Ronnie Ellenblum, Mısır vakası için "Avrupa'da Kara Ölüm bir nesil sonra ekonomi yeniden büyüdü; Mısır'da etkilenmeyen tek sektör altın madenleri vergisiydi. Geri kalan her şey yüzyıl boyunca düşüş trendinde kaldı" diye yazıyordu.

Suriye ve Filistin'de, Şam ve Halep gibi merkezlerin nüfus kayıpları yüzde 40 düzeyinde tahmin ediliyor. İbn Battuta'nın seyahatnamesi 1349'da Şam'a girdiğinde "sokaklar boş" notunu içeriyor; bu gözlem dönemin Memluk vergi defterleriyle örtüşüyor.

Doğu Akdeniz'in salgınla yıkımı, ticaret rotasının kuzey-batıya kaymasına da katkıda bulundu. Cenova ve Venedik tüccarları, Memluk Mısır üzerinden Hint Okyanusu'na giden eski ticaret koridorunun düşüşüyle ​​Karadeniz ve Adriyatik üzerinden alternatif rotalara yöneldi.

Dosya, Avrupa'daki Kara Ölüm'ün etkisinin de ülkeler arasında dramatik şekilde farklılaştığını hatırlatıyor. İngiltere'nin Doğu Anglia bölgesi yüzde 60 kayıp yaşarken İtalya'nın Po Vadisi bölgesi yüzde 80'e yakın bir oranı işaret etti. Buna karşılık Polonya'nın Krakow bölgesindeki etki yüzde 15-20 düzeyinde kaldı.

Kayıpların büyüklüğü, salgına karşı yerel hijyen koşulları, nüfus yoğunluğu ve ticaret hareketliliği gibi faktörlerle ilişkili. HistoryExtra, kentsel bölgelerin kırsala göre genellikle iki katı kayıp yaşadığını vurguluyor; bu örüntü Kahire-Mısır kırsal karşılaştırmasıyla da örtüşüyor.

Afrika'nın diğer bölgelerinde kayıt durumu daha az net. Mali İmparatorluğu döneminde Timbuktu kronikleri 1340'lardaki bir veba dalgasından söz ediyor ama vaka sayısı tahminleri tartışmalı. Etiyopya'da ise Aksum sonrası dönemin kronikleri 14. yüzyıldaki dramatik nüfus düşüşünden bahsediyor; bu kayıt Kara Ölüm'ün Sahra altı yayılımına dair en güçlü kanıt olarak gösterilir.

HistoryExtra dosyası kapanışında Avrupa'nın Kara Ölüm tasvirinin tek hakim anlatı haline gelmesinin sebeplerine değiniyor. Akdeniz'in güney ve doğusunda yerel arşivlerin korunma koşulları daha az elverişliydi ve modern dönem boyunca Avrupa merkezli tarih yazımı bu boşluğu doldurmadı. Borsch ve Ellenblum gibi tarihçilerin son 30 yıldaki çalışması bu dengeyi yeniden ayarlıyor.