Bir an için dünyanın en zengini: Andrew Carnegie ve 'cüce dev'in iktisadi hikayesi

Andrew Carnegie 1835'te İskoçya'nın Dunfermline kasabasında doğdu. Çocukluğu yoksulluğa yakın geçti; ailesi 1848'de Pennsylvania'ya göç etti. Hikayenin kendisi 19. yüzyılın klasik göç anlatısının tüm öğelerini taşır.

HistoryExtra'nın özetlediği biyografik portreye göre, Carnegie kariyerine telgraf kuryesi olarak başladı. 13 yaşındaydı; haftalık ücreti birkaç dolardı. Demiryolu sektöründe çalışırken Thomas A. Scott isimli bir yöneticinin himayesine girdi ve şirket içinde hızla yükseldi.

Kritik kararlardan biri, demiryolu altyapısı genişlerken çelik üretiminin yapısal önemini fark etmesiydi. Bessemer süreciyle daha ucuz ve daha sağlam çelik üretimi mümkün hale gelmişti; Carnegie 1870'lerde Pittsburgh'da fabrika kurdu.

Carnegie Steel Company kısa sürede ABD'nin en büyük çelik üreticisine dönüştü. 1901'de J.P. Morgan, şirketi 480 milyon dolara satın aldı — dönemin satın alma değerleri içinde rekor bir rakam. Carnegie'nin kişisel payı, o anda onu dünyanın en zengin insanı yaptı.

Ancak Carnegie'nin hikayesinin asıl ikinci perdesi tam burada başlıyor. Servetinin yaklaşık %90'ını yaşamı boyunca dağıtmaya karar verdi. 1889'da yayımladığı 'Servet İncelemesi' (Gospel of Wealth) bu felsefenin manifestosu oldu.

Carnegie'nin hayırseverliği belirli bir mantıkla işliyordu: kamuya açık kütüphaneler, üniversiteler, müzeler, organlar. Yaklaşık 2.800 halk kütüphanesinin inşası, ABD ve İngiltere'de bilgiye erişimin demokratikleşmesinde belirleyici rol oynadı.

Mirası tartışmalardan azade değil. 1892'deki Homestead Greviçırasında Carnegie Steel'in yönetici Henry Clay Frick'in sertlik politikası, ölümlere yol açtı. Carnegie o sıra İskoçya'daydı; sonradan olaylardan sorumlu tutuldu ama doğrudan müdahalesi belgelenmedi. Bu olay, sermaye-emek ilişkilerinin kanlı bir kilometre taşı olarak hatırlanıyor.

Öte yandan barış girişimleri için ciddi bir bütçe ayırdı: 1910'da Carnegie Endowment for International Peace kuruldu; bu kurum hâlâ aktif. Lahey Barış Sarayı'nın inşası da Carnegie bağışıyla mümkün oldu.

Günümüz hayırseverlik tartışmalarında — Bill Gates, Mackenzie Scott, Warren Buffett — Carnegie sıklıkla bir referans noktası olarak ortaya çıkıyor. 'Servet hayatın sonunda dağıtılmalı' fikrinin modern karşılığı 'verme sözü' (Giving Pledge) hareketinde sürüyor.

Vesper bu içeriği biyografik tarih okuması olarak yayımlıyor; Carnegie döneminin ekonomik ve toplumsal arka planı için HistoryExtra'nın orijinal yazısı ve döneme ait Pittsburgh kaynakları yol gösterici olabilir.