ABD'nin 'Radium Kızları' davasının ardındaki fabrika: U.S. Radium Corporation

New Jersey eyaletindeki Orange kasabasının sessiz bir sokağında, bir zamanlar dünya işyeri sağlığı hukukunu yeniden şekillendirecek dramın merkezi olan fabrika yer alıyordu. Atlas Obscura, U.S. Radium Corporation'ın eski lokasyonunu, yalnız bir tabelayla anılan ama tarihsel etki bakımından çok katmanlı bir mekan olarak tanımlıyor.

Fabrika 1917'de açıldığında, dönemin önemli yeniliklerinden biri olan radyumla parlayan boyaların üretimi için kuruldu. Kadran ressamı kadın işçiler, askeri ve sivil saat kadranlarına minik fırça uçlarıyla bu boyayı uygulamak için işe alındı. Hassas çizimi sağlamak için fırçaları dudaklarıyla noktalı tutmaları gerekiyordu.

İşçilere çalışmanın güvenli olduğu söylendi; radyumun ölümcül bir radyoaktif element olduğu konusundaki bilimsel bilgi, üretim yöneticileri tarafından inkâr edildi. Atlas Obscura'nın aktardığına göre 1920'lerin ortasından itibaren çene kemiği nekrozu, anemi ve sarkomalar gibi ağır sağlık sorunları işçiler arasında yayılmaya başladı.

'Radium Kızları' olarak tarihe geçen bu kadın grup, şirketi mahkemeye verdi. 1928'de Grace Fryer önderliğindeki dava, dönem için olağanüstü bir dönüm noktasıydı: işverenin işyerinde maruz kaldıkları sağlık zararından sorumlu tutulabileceğine dair bir emsal oluşturdu. Davanın sonucunda yapılan parasal tazminat sembolik olsa da, hukuki ilke kalıcı oldu.

Dava, ABD işyeri güvenliği reformlarının başlangıç noktalarından biri sayılıyor. Atlas Obscura'ya göre, daha sonra Occupational Safety and Health Administration (OSHA) kurumunun kuruluşuna yol açacak hukuksal ve siyasi süreçler, Radium Kızları'nın açtığı yolla doğrudan bağlantılıydı.

Fabrika 1926'da kapatıldı, ancak radyoaktif kalıntılar onlarca yıl boyunca arazide kaldı. EPA (Çevre Koruma Ajansı) 1980'lerde sahayı Superfund yıkım listesine alarak temizleme operasyonu başlattı. Toprak ve yeraltı sularındaki kontaminasyonun temizliği 2000'li yıllarda büyük ölçüde tamamlandı.

Bugün arazide ne fabrika, ne de orijinal binalardan iz kaldı. Atlas Obscura'nın aktardığına göre yalnız bir küçük tabela, 'burada Radium Kızları'nın çalıştığı ve mücadele ettiği fabrika vardı' bilgisini ziyaretçilere veriyor. Tarihçiler bu sade işaretin, 21. yüzyıl Amerikan iş güvenliği yasal çerçevesinin kökenini hatırlatma işlevini sürdürdüğünü vurguluyor.

Hikâyenin uluslararası yansımaları da var. İkinci Dünya Savaşı sonrası Kanada, Birleşik Krallık ve Avrupa'da işçi sağlığı düzenlemeleri benzer trajedilerle şekillendi. Saksoniya'daki uranyum madenleri, Belçika'daki radyum cevheri işletmeleri ve Sovyet sahalarındaki sağlık zararları, ortak bir tarihsel arc içinde okunabilir.

Kültürel hafıza tarafında Radium Kızları, hem belgesel hem kurmaca anlatılarda canlı tutuldu. Kate Moore'un 'The Radium Girls' kitabı (2017) bu canlandırmanın akademik sonrası en bilinen örneklerinden biri; ayrıca tiyatro eseri ve müzikallere de uyarlandı.

Atlas Obscura, ziyaretçilere mekânın 'görmek için değil, anlamak için' bir yer olduğunu söylüyor. Çünkü görünür kalan tek şey küçük bir tabela olsa da, bu sokağın altında modern iş hukukunun temel taşlarından biri yatıyor.