Önleyici sağlık taraması: hangi yaşta neye baktırmak gerekir, neye gerek yoktur

Önleyici sağlık tarama hizmetleri, hastalıkları henüz tedavi edilebilir aşamadayken yakalama vaadiyle uzun süredir tıbbın bir köşe taşı. Ancak medikal teknolojinin pazarlanması güçlendikçe, faydalı tarama ile gereksiz test arasındaki çizgi bulanıklaştı. Tech girişimcisi Bryan Johnson'ın sevgilisinin « vajinal mikrobiyom raporu »nu kamuoyuyla paylaşmasının ardından, hekim Pooja Lakshmin The Guardian'da bu çizgiyi çizmeye girişti.

Lakshmin'in tanımladığı çerçeve net: bir tarama testinin faydalı olabilmesi için dört kriteri karşılaması gerekir. Birincisi, yakalamaya çalıştığı hastalığın yeterince yaygın olması; ikincisi, erken tedaviyle prognozun anlamlı şekilde iyileşmesi; üçüncüsü, testin yeterince doğru olması; dördüncüsü ise yan etkilerinin — yalancı pozitif sonuçların yarattığı endişe ve gereksiz girişimler dahil — yarardan az olması.

Kardiyovasküler risk taraması, neredeyse her erişkinin programına girer. 40 yaş üstü için kan basıncı her iki yılda bir, kolesterol her dört-beş yılda bir önerilir; sigara içicileri, diyabetli hastalar veya aile öyküsünde erken kalp hastalığı olanlar için sıklık artar. Bu testler ucuz, tekrarlanabilir ve etkili tedavi seçenekleri var.

Kolorektal kanser taraması — bağırsak kanseri — 45 yaşında başlamalı. Birleşik Krallık NHS programı, 50-74 yaş arası tüm yetişkinlere iki yılda bir gaitada gizli kan testi (FIT) gönderir. Aile öyküsü pozitif olanlar veya yüksek riskli olanlar için kolonoskopi 40 yaşında veya en genç akrabanın tanı yaşından 10 yıl önce başlatılır.

Meme kanseri için NHS programı 50-71 yaş kadınlara üç yılda bir mamografi sunar; daha genç yaşta yüksek riskli (BRCA mutasyonu veya yoğun aile öyküsü) kadınlarda MRI taraması yapılır. Servikal — rahim ağzı — kanser taraması 25 yaşında başlar; HPV testi temelli yeni protokol, daha az ama daha doğru tarama imkanı sağlar.

Prostat kanserinde ise rutin tarama yok — PSA testi yalancı pozitif sonuç ve aşırı tedaviye yol açabildiği için NHS asemptomatik erkeklere program sunmaz. Ancak 50 yaş üzeri erkekler aile hekiminden test isteyebilir. Akciğer kanseri taraması içinse ABD'de düşük doz BT taraması belirli yoğun sigara içicilere öneriliyor; İngiltere'de programlı pilot uygulamalar genişliyor.

Deri kanseri, tiroid taraması veya tam vücut MRI gibi modaya dönüşen testler için bilim çoğunlukla zayıf. Tam vücut MRI taramaları, çoğu insanın ömrü boyunca tedavi gerektirmeyecek « insidentaloma »ları yakalama olasılığını yüzde 30'a kadar çıkarır; bu, gereksiz biyopsi ve ameliyatlara açılan kapıdır. ABD Önleyici Hizmetler Görev Gücü, tam vücut MRI taramasının asemptomatik popülasyonda önerilmediğini açık şekilde belirtir.

Genetik tarama tabloyu daha karmaşıklaştırıyor. BRCA1/BRCA2 mutasyonları, Lynch sendromu veya familial hiperkolesterolemi gibi belirli yatkınlıklar saptanırsa erken müdahale ömür kurtarabilir. Ancak doğrudan tüketiciye satılan genetik testlerin çoğu eğitim amaçlıdır; tıbbi karar için akredite klinik laboratuvar ve genetik danışman gereklidir.

Bağışıklama da bir tür önleyici tarama. Yetişkinlerde grip aşısı 50 yaş ve üstü için yıllık; tetanos hatırlatma her 10 yılda; zona aşısı 50 yaş üstü; HPV aşısı 26 yaş altı; pnömokok aşısı 65 yaş üstü öneriliyor. Bu işlemler tarama maliyetini katlamaz, ancak çoğu yetişkin tarafından unutulur.

Lakshmin'in özetlediği kural sade: « Her test, yapılma kararını verirken size ne yararı, ne riski olduğunu sormalı. » Pazarlama hızlandıkça, ayrımı korumak hekimin değil hastanın da sorumluluğu haline geliyor — soruları önceden hazır götüren bir yetişkin, gereksiz testlerin zaten en iyi savunmasıdır.