Önde gelen araştırmacılar ultra-işlenmiş gıdalar için kapsamlı politika değişiklikleri istiyor

STAT News'in aktardığı yeni bir araştırma anketinde, ultra-işlenmiş gıdalar alanında çalışan akademisyenlerin büyük çoğunluğunun kapsamlı politika değişiklikleri talep ettiği ortaya çıktı. Anket, NOVA gıda sınıflandırma sisteminin gelişiminden bu yana yapılan en büyük araştırmacı görüşü taraması olarak tanımlandı ve 35 farklı ülkede 1.450'nin üzerinde besin bilimi uzmanını kapsadı.

Araştırmanın baş yazarı Profesör Carlos Augusto Monteiro, Sao Paulo Üniversitesi'nde halk sağlığı uzmanı ve NOVA sınıflandırmasının orijinal mimarı olarak tanınıyor. Monteiro, STAT News'e yaptığı açıklamada 'sonuçlar mesleğimizin geçtiği on yılı yansıtıyor; ultra-işlenmiş gıdaların sağlık üzerindeki etkilerine dair kanıt yükü açık biçimde arttı' dedi.

Ankette katılımcıların yüzde 89'u, ultra-işlenmiş gıdaların kronik hastalık riskini önemli ölçüde artırdığı görüşünde birleşti. Yüzde 76'sı şu ana kadar uygulanan düzenleyici tedbirleri 'yetersiz' olarak değerlendirdi. Yüzde 62'lik bir kesim, gıda endüstrisinin bilimsel araştırma fonlama yapısındaki etkisinin bağımsız bilime zarar verdiğini bildirdi.

Katılımcılar arasında en yüksek desteği gören politika önerileri arasında çocuklara yönelik ultra-işlenmiş gıda pazarlamasının yasaklanması, okul yemekhanelerinde bu ürünlerin sınırlandırılması, ön ambalaj uyarı etiketlerinin getirilmesi ve sağlıksız ürünler üzerindeki tüketim vergilerinin artırılması yer aldı. Bu önlemler şu ana kadar Şili, Meksika, Brezilya ve Birleşik Krallık'ta farklı biçimlerde uygulamaya konuldu.

ABD'nin durumu özellikle dikkat çekiyor. STAT'ın aktardığı verilere göre Amerikalıların aldığı toplam kalorinin yüzde 58'i ultra-işlenmiş gıdalardan geliyor ve bu oran 2010'dan bu yana yavaş yavaş yükseliyor. Demokrat seçmenlerin yüzde 73'ü, cumhuriyetçi seçmenlerin yüzde 61'i ultra-işlenmiş gıda konusunda 'kamu sağlığı eylemi' istiyor; bu, son yıllarda nadir görülen bir partiler arası örtüşme noktası.

Stanford Üniversitesi'nden beslenme uzmanı Profesör Christopher Gardner, STAT News'e verdiği yorumda 'siyasi spekturmun her iki ucundan gelen kaygı, ultra-işlenmiş gıdaların tüm Amerikalıların günlük diyetine derinlemesine entegre olduğunu gösteriyor' dedi. Gardner, kaygının yalnızca tüketici eğilimleriyle değil, gıda zincirinin ekonomik yapısıyla da ilgili olduğunu vurguladı.

Karşı görüş de mevcut. Uluslararası Gıda ve İçecek İttifakı'nın baş bilim sorumlusu Dr Karen Cooper, STAT News'e yaptığı yazılı açıklamada 'NOVA sınıflandırması, gıdaların işlenme derecesini kapsamlı bir biçimde değerlendirmiyor' dedi. Cooper, endüstrinin gönüllü reformlarının ve şeker, tuz ve doymuş yağ azaltma taahhütlerinin son beş yılda ölçülebilir ilerleme sağladığını vurguladı.

ABD Gıda ve İlaç Dairesi'nin (FDA) yeni Beslenme Direktörü Dr Susan Mayne, mevcut yönetimin gıda politikası vurgusunun değiştiğini söyledi. Mayne'e göre, federal beslenme tavsiyelerinin 2030 revizyonunda ultra-işlenmiş gıdaların özel bir kategoride değerlendirilmesi gündemde. Mayne, kararın bilimsel kanıtlardan ziyade siyasi rüzgârlara bağlı olabileceğine işaret eden bir not düştü.

Avrupa Birliği'nin yaklaşımı, ABD'den farklı bir kaplama içeriyor. AB Komisyonu Sağlık Direktörlüğü, Ekim 2025'te Avrupa Sağlıklı Beslenme Stratejisi'nin revizyonunu başlattı. Yeni strateji, ön ambalaj Nutri-Score etiketlerinin AB genelinde uyumlu hâle getirilmesini öngörüyor. Aralık 2026'da AB Konseyi'nin oylamasının yapılması bekleniyor.

Ankete katılan araştırmacıların önemli bir kısmı, gıda endüstrisinin akademik araştırma fonlamasında yarattığı çıkar çatışmalarına da değindi. Yüzde 41'i son üç yıl içerisinde endüstri kaynaklı bir araştırma teklifi aldığını, yüzde 78'i bu tür finansmanın bağımsız bilim için 'risk taşıdığını' belirtti. STAT News'in haberi, gıda politikası tartışmasının bilimsel bağımsızlık konusundaki paralel tartışmaya bağlandığını ortaya koyuyor. Bu yazı tıbbi tavsiye değildir; bireyler kendi sağlık durumlarını değerlendirmek için bir uzmana başvurmalıdır.